Class 7 › Sanskrit › दीपकम् अन्नाद् भवन्ति भूतानि Class 7 Sanskrit · दीपकम् · Chapter 9
Practice all → Summary Questions & answers Practise this chapter → यह पाठ संवाद-रूप में सृष्टि के उत्पत्ति-क्रम का तैत्तिरीयोपनिषद् पर आधारित वैज्ञानिक चित्रण प्रस्तुत करता है। पुत्री माता से पूछती है कि मनुष्य, प्राणी तथा कीट पृथ्वी पर कैसे आए। माता पहले पृथ्वी की उत्पत्ति-क्रम समझाती है — पहले ब्रह्म (सर्वव्यापी चेतना-शक्ति/ऊर्जा) से आकाश की उत्पत्ति हुई; आकाश से वायु, वायु से अग्नि, अग्नि से जल, जल से पृथ्वी; पृथ्वी से ओषधि-सस्य-वृक्ष; सस्यों (अन्न) से आहार; और अन्न से कीट, प्राणी तथा मनुष्य की उत्पत्ति हुई — "अन्नाद् भवन्ति भूतानि"। पाठ बताता है कि भारत के प्राचीन ऋषि-मुनि, गणितज्ञ, खगोलविज्ञानी, आयुर्वेद-वैद्य आदि अनेक विद्वान् थे जिन्होंने भारत का यश चारों दिशाओं में फैलाया। माता यह ज्ञान आधुनिक रसायनशास्त्र तथा उपनिषद्-ग्रन्थ — दोनों पढ़कर बताती है और कहती है कि उपनिषद् अवश्य पढ़ने चाहिए, क्योंकि भारत का मौलिक ज्ञान उन्हीं में निहित है। व्याकरण-दृष्टि से यह पाठ पञ्चमी विभक्ति (अपादान — किससे) सिखाता है — आहारात्, अग्नेः, हिमालयात्, आचार्यात्।
1 प्रस्तावना में भारत के प्राचीन संस्कृत-आश्रित ज्ञान और आचार्यों की महिमा बताई जाती है। 2 पुत्री पूछती है कि मनुष्य, प्राणी और कीट इस भूतल पर कैसे आए। 3 माता कहती है कि पहले ब्रह्म से आकाश, फिर वायु, अग्नि, जल और पृथिवी उत्पन्न होते हैं। 4 माता आगे बताती है कि पृथिवी से ओषधियाँ और सस्य उत्पन्न होते हैं। 5 फिर सस्य से आहार उत्पन्न होता है और आहार से कीट, प्राणी और मनुष्य उत्पन्न होते हैं। 6 अंत में माता उपनिषद् और आधुनिक रसायनशास्त्र पढ़ने की बात कहती है, और पुत्री भी उपनिषद् पढ़ना चाहती है। भ भूतानि समस्त प्राणी; "अन्नाद् भवन्ति भूतानि" — अन्न से सब प्राणी उत्पन्न होते हैं।
ब ब्रह्म सर्वव्यापी चेतना-शक्ति/ऊर्जा; सृष्टि का मूल, जिससे क्रमशः आकाश आदि उत्पन्न हुए।
उ उत्पत्तिक्रमः ब्रह्म → आकाश → वायु → अग्नि → जल → पृथ्वी → ओषधि → अन्न → प्राणी/मनुष्य।
प पञ्चमी विभक्ति अपादान कारक (किससे/से अलग होना); आहारात्, अग्नेः, हिमालयात्।
त तैत्तिरीयोपनिषद् वह उपनिषद् जिसमें यह सृष्टि-क्रम वर्णित है ("तस्माद्वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः...")।
ओ ओषधीनाम् जड़ी-बूटियों/औषधोपयोगी पादपों का; पृथ्वी से इनकी उत्पत्ति हुई।
उत्पत्तिक्रमम्
उत्पत्ति का क्रम
ब्रह्म
सर्वव्यापी चेतन शक्ति
मौलिकं ज्ञानं
मूल और अपना ज्ञान
Q1 "अन्नाद् भवन्ति भूतानि" का क्या अर्थ है? Answer Q2 सृष्टि के आरम्भ में सबसे पहले किसकी उत्पत्ति हुई? Answer Q3 आकाश से किसकी उत्पत्ति हुई? Answer Q4 अग्नि से किसकी उत्पत्ति हुई? Answer Q5 पृथ्वी से किनकी उत्पत्ति हुई? Answer Q6 आहार से किनकी उत्पत्ति हुई? Answer Q7 माता ने यह ज्ञान किन ग्रन्थों से पाया? Answer Q8 उपनिषद् पढ़ना क्यों आवश्यक है? Answer Q9 अपादान (किससे) के अर्थ में कौन-सी विभक्ति होती है? Answer Q10 यह सृष्टि-क्रम किस उपनिषद् पर आधारित है? Answer Q1 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (क) पुत्र्याः जिज्ञासा का ? Answer Q2 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ख) कस्मात् आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत् ? Answer Q3 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ग) अग्नेः कस्य उत्पत्तिः अभवत् ? Answer Q4 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (घ) पृथिव्याः केषाम् उत्पत्तिः अभवत् ? Answer Q5 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ङ) आहारात् के उत्पन्नाः ? Answer Q6 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (च) माता किं किं पठितवती ? Answer Q1 २. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (क) अम्ब ! मम काचिद् ........................................... अस्ति। Answer Q2 २. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (ख) प्रथमं ........................................... आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्। Answer Q3 २. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (ग) साक्षात् ........................................... उत्पत्तिं वदतु। Answer Q4 २. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (घ) ........................................... कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः खलु अम्ब ? Answer Q5 २. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (ङ) अहम् आधुनिकं ........................................... ........................................... च पठितवती। Answer Q6 २. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (च) अस्माकं ........................................... ज्ञानं तेषु एव निहितम् अस्ति। Answer Q1 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — आहार शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q2 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — मनुष्य शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q3 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — वृक्ष शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q4 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — अग्नि शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q5 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — मुनि शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q6 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — पेटिका शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q7 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — वाटिका शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q8 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — माला शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q9 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — कूपी शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q10 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — नदी शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q11 ३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — नगरी शब्दस्य वचनपरिवर्तनम् Answer Q1 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (क) माता आपणात् गृहम् आगच्छति। कुतः प्रश्नः Answer Q2 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (क) माता आपणात् गृहम् आगच्छति। कस्मात् प्रश्नः Answer Q3 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ख) राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति। कुतः प्रश्नः Answer Q4 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ख) राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति। कस्मात् प्रश्नः Answer Q5 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ग) विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्। कुतः प्रश्नः Answer Q6 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ग) विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्। कस्मात् प्रश्नः Answer Q7 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (घ) माता गृहात् पुत्रं पश्यति। कुतः प्रश्नः Answer Q8 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (घ) माता गृहात् पुत्रं पश्यति। कस्मात् प्रश्नः Answer Q9 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ङ) हिमालयात् गङ्गा प्रवहति। कुतः प्रश्नः Answer Q10 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ङ) हिमालयात् गङ्गा प्रवहति। कस्मात् प्रश्नः Answer Q1 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (१) जन्म (त्रीणि अक्षराणि) Answer Q2 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (२) मातः (अक्षरद्वयम्) Answer Q3 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (३) सत्यम् (अक्षरद्वयम्) Answer Q4 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (४) अपि (एकम् अक्षरम्) Answer Q5 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (५) ओषधीनाम् (त्रीणि अक्षराणि) Answer Q6 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (६) तदर्थम् (अक्षरद्वयम्) Answer Q7 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (७) कस्मिन् समये (अक्षरद्वयम्) Answer Q8 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (१) उन्नतिः (त्रीणि अक्षराणि) Answer Q9 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (२) समाप्तम् (चत्वारि अक्षराणि) Answer Q10 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (३) गगनस्य (चत्वारि अक्षराणि) Answer Q11 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (४) बुद्धिमती (त्रीणि अक्षराणि) Answer Q12 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (५) सकलम् (अक्षरद्वयम्) Answer Q13 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (६) ततः परम् (चत्वारि अक्षराणि) Answer Q14 ५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (८) किल (अक्षरद्वयम्) Answer Q1 ६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (क) शुकाचार्यः – महादेवः Answer Q2 ६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ख) पद्मपादः – शङ्कराचार्यः Answer Q3 ६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ग) विवेकानन्दः – रामकृष्णः Answer Q4 ६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (घ) रामः – वसिष्ठः Answer Q5 ६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (घ) भीष्मः – परशुरामः Answer Q6 ६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ङ) चन्द्रगुप्तः – चाणक्यः Answer Q7 ६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (च) अर्जुनः – द्रोणाचार्यः Answer Q1 ७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (क) राधा नगरात् आगच्छति। Answer Q2 ७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (ख) विनयः वृक्षात् पुष्पाणि चिनोति। Answer Q3 ७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (ग) सन्दीपः कार्यालयात् गृहं गतवान्। Answer Q4 ७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (घ) भगिनी दूरात् वाहनं पश्यति। Answer Q5 ७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (ङ) महेशः शालायाः गृहम् आगतवान्। Answer Q6 ७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (च) बालः कपाटिकायाः धनं स्वीकरोति। Answer Q1 परियोजनाकार्यम् — १. भारतस्य गणितज्ञानां प्राचीनविज्ञानिनां खगोलविज्ञानिनां चित्राणि संगृह्य अधः तेषां नामानि लिखित्वा एकं भित्तिपत्रं कुर्वन्तु। Answer Q2 परियोजनाकार्यम् — २. प्राचीनभारतस्य राज्यानां नामानि, तेषाम् आधुनिकनामानि च लिखन्तु। यथा– इन्द्रप्रस्थः — देहली, कर्णपुरम् — कानपुर Answer Q3 परियोजनाकार्यम् — ३. मातृभाषायां प्रान्तीयभाषायां वा पदरञ्जन्याः (SUDOKU) निर्माणं कुर्वन्तु। Answer Q4 परियोजनाकार्यम् — ४. कक्षायां संस्कृतस्य वस्तुप्रदर्शिन्याः आयोजनं कुर्वन्तु। Answer Q5 परियोजनाकार्यम् — ५. भवतः अथवा परिवारजनानां जन्मदिनोत्सवे न्यूनाति-न्यूनम् एकस्य वृक्षस्य आरोपणं कुर्वन्तु। प्रतिदिनं जलेन सिञ्चन्तु। Answer
"अन्नाद् भवन्ति भूतानि" का अर्थ क्या है?
A अन्न से सब प्राणी उत्पन्न होते हैं B प्राणी अन्न खाते हैं C भूत अन्न माँगते हैं D अन्न दुर्लभ है
Flashcards & interactive practice 
7
2
