CBSE · NCERT syllabus

CBSE Class 7 — Notes, Chapters & Practice Quizzes

Every Class 7 chapter, made friendly — notes with pictures, key words, and a quiz for each chapter.

6 subjects 77 chapters 82 practice quizzes NCERT syllabus
119 quiz attempts so far Dual AI-verified questions 10 quizzes free, then ₹9 per quiz

10 questions · instant score · weak-chapter diagnosis

Class 7 students learning
01 Choose a chapter02 Revise key ideas03 Test recall

Students preparing for CBSE Class 7 Annual Assessment

View all
Sanskrit · 15 chapters
Summary, key terms, extra questions with answers and a practice quiz with AI diagnosis for each.

Chapter 9: अन्नाद् भवन्ति भूतानिClass 7 Sanskrit — summary, notes, extra questions & NCERT solutions

Try one from this chapter
"अन्नाद् भवन्ति भूतानि" का अर्थ क्या है?

The story in short

यह पाठ संवाद-रूप में सृष्टि के उत्पत्ति-क्रम का तैत्तिरीयोपनिषद् पर आधारित वैज्ञानिक चित्रण प्रस्तुत करता है। पुत्री माता से पूछती है कि मनुष्य, प्राणी तथा कीट पृथ्वी पर कैसे आए। माता पहले पृथ्वी की उत्पत्ति-क्रम समझाती है — पहले ब्रह्म (सर्वव्यापी चेतना-शक्ति/ऊर्जा) से आकाश की उत्पत्ति हुई; आकाश से वायु, वायु से अग्नि, अग्नि से जल, जल से पृथ्वी; पृथ्वी से ओषधि-सस्य-वृक्ष; सस्यों (अन्न) से आहार; और अन्न से कीट, प्राणी तथा मनुष्य की उत्पत्ति हुई — "अन्नाद् भवन्ति भूतानि"। पाठ बताता है कि भारत के प्राचीन ऋषि-मुनि, गणितज्ञ, खगोलविज्ञानी, आयुर्वेद-वैद्य आदि अनेक विद्वान् थे जिन्होंने भारत का यश चारों दिशाओं में फैलाया। माता यह ज्ञान आधुनिक रसायनशास्त्र तथा उपनिषद्-ग्रन्थ — दोनों पढ़कर बताती है और कहती है कि उपनिषद् अवश्य पढ़ने चाहिए, क्योंकि भारत का मौलिक ज्ञान उन्हीं में निहित है। व्याकरण-दृष्टि से यह पाठ पञ्चमी विभक्ति (अपादान — किससे) सिखाता है — आहारात्, अग्नेः, हिमालयात्, आचार्यात्।

The story in 6 beats

  1. 1प्रस्तावना में भारत के प्राचीन संस्कृत-आश्रित ज्ञान और आचार्यों की महिमा बताई जाती है।
  2. 2पुत्री पूछती है कि मनुष्य, प्राणी और कीट इस भूतल पर कैसे आए।
  3. 3माता कहती है कि पहले ब्रह्म से आकाश, फिर वायु, अग्नि, जल और पृथिवी उत्पन्न होते हैं।
  4. 4माता आगे बताती है कि पृथिवी से ओषधियाँ और सस्य उत्पन्न होते हैं।
  5. 5फिर सस्य से आहार उत्पन्न होता है और आहार से कीट, प्राणी और मनुष्य उत्पन्न होते हैं।
  6. 6अंत में माता उपनिषद् और आधुनिक रसायनशास्त्र पढ़ने की बात कहती है, और पुत्री भी उपनिषद् पढ़ना चाहती है।
सृष्टि का उत्पत्ति-क्रम (तैत्तिरीयोपनिषद्)ब्रह्म से मनुष्य तक का क्रमप्राचीन भारतीय ज्ञान-परम्परापञ्चमी विभक्ति (अपादान कारक)उपनिषद् तथा आधुनिक विज्ञान का सम्बन्ध

Characters & key ideas

भूतानिसमस्त प्राणी; "अन्नाद् भवन्ति भूतानि" — अन्न से सब प्राणी उत्पन्न होते हैं।
ब्रह्मसर्वव्यापी चेतना-शक्ति/ऊर्जा; सृष्टि का मूल, जिससे क्रमशः आकाश आदि उत्पन्न हुए।
उत्पत्तिक्रमःब्रह्म → आकाश → वायु → अग्नि → जल → पृथ्वी → ओषधि → अन्न → प्राणी/मनुष्य।
पञ्चमी विभक्तिअपादान कारक (किससे/से अलग होना); आहारात्, अग्नेः, हिमालयात्।
तैत्तिरीयोपनिषद्वह उपनिषद् जिसमें यह सृष्टि-क्रम वर्णित है ("तस्माद्वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः...")।
ओषधीनाम्जड़ी-बूटियों/औषधोपयोगी पादपों का; पृथ्वी से इनकी उत्पत्ति हुई।

Word meanings · शब्दार्थ

जिज्ञासा
जानने की इच्छा
तदर्थम्
उसके लिए
उत्पत्तिक्रमम्
उत्पत्ति का क्रम
जानीयात्
जानना चाहिए
ब्रह्म
सर्वव्यापी चेतन शक्ति
व्याप्ता
फैली हुई
विस्तमृवती
भूल गई
ओषधीनाम्
जड़ी-बूटियों का
उक्तवती
कहा
पठनीयाः
पढ़ने योग्य
मौलिकं ज्ञानं
मूल और अपना ज्ञान
उत्कर्षः
उन्नति

Extra questions & answers (board-style)

१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु —

२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु —

३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु —

४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —

५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु —

६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु —

७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु —

परियोजनाकार्यम्

Explore interactively

Key-term flashcards
Flip cards · mark known · keyboard ← → and Space
6 cards
Term1 / 6
भूतानि
Tap to reveal
Meaning1 / 6
समस्त प्राणी; "अन्नाद् भवन्ति भूतानि" — अन्न से सब प्राणी उत्पन्न होते हैं।
Tap to flip back
Tap card to flip

Keyboard: ← → to move · Space to flip

Practice quiz · अन्नाद् भवन्ति भूतानि

Score on this chapter, climb the leaderboard, and get an AI diagnosis of your mistakes.

Dual AI-verified questions Real exam pattern 1 free quiz, then ₹9 per quiz — or all at once for up to 30% less

#1

अन्नाद् भवन्ति भूतानि

Start here
Sanskrit 10 Qs · ~10 min

Instant score, answer review and weak-topic diagnosis