CBSE Class 7 — Notes, Chapters & Practice Quizzes
Every Class 7 chapter, made friendly — notes with pictures, key words, and a quiz for each chapter.
10 questions · instant score · weak-chapter diagnosis

Students preparing for CBSE Class 7 Annual Assessment
View allChapter 9: अन्नाद् भवन्ति भूतानिClass 7 Sanskrit — summary, notes, extra questions & NCERT solutions
The story in short
यह पाठ संवाद-रूप में सृष्टि के उत्पत्ति-क्रम का तैत्तिरीयोपनिषद् पर आधारित वैज्ञानिक चित्रण प्रस्तुत करता है। पुत्री माता से पूछती है कि मनुष्य, प्राणी तथा कीट पृथ्वी पर कैसे आए। माता पहले पृथ्वी की उत्पत्ति-क्रम समझाती है — पहले ब्रह्म (सर्वव्यापी चेतना-शक्ति/ऊर्जा) से आकाश की उत्पत्ति हुई; आकाश से वायु, वायु से अग्नि, अग्नि से जल, जल से पृथ्वी; पृथ्वी से ओषधि-सस्य-वृक्ष; सस्यों (अन्न) से आहार; और अन्न से कीट, प्राणी तथा मनुष्य की उत्पत्ति हुई — "अन्नाद् भवन्ति भूतानि"। पाठ बताता है कि भारत के प्राचीन ऋषि-मुनि, गणितज्ञ, खगोलविज्ञानी, आयुर्वेद-वैद्य आदि अनेक विद्वान् थे जिन्होंने भारत का यश चारों दिशाओं में फैलाया। माता यह ज्ञान आधुनिक रसायनशास्त्र तथा उपनिषद्-ग्रन्थ — दोनों पढ़कर बताती है और कहती है कि उपनिषद् अवश्य पढ़ने चाहिए, क्योंकि भारत का मौलिक ज्ञान उन्हीं में निहित है। व्याकरण-दृष्टि से यह पाठ पञ्चमी विभक्ति (अपादान — किससे) सिखाता है — आहारात्, अग्नेः, हिमालयात्, आचार्यात्।
The story in 6 beats
- 1प्रस्तावना में भारत के प्राचीन संस्कृत-आश्रित ज्ञान और आचार्यों की महिमा बताई जाती है।
- 2पुत्री पूछती है कि मनुष्य, प्राणी और कीट इस भूतल पर कैसे आए।
- 3माता कहती है कि पहले ब्रह्म से आकाश, फिर वायु, अग्नि, जल और पृथिवी उत्पन्न होते हैं।
- 4माता आगे बताती है कि पृथिवी से ओषधियाँ और सस्य उत्पन्न होते हैं।
- 5फिर सस्य से आहार उत्पन्न होता है और आहार से कीट, प्राणी और मनुष्य उत्पन्न होते हैं।
- 6अंत में माता उपनिषद् और आधुनिक रसायनशास्त्र पढ़ने की बात कहती है, और पुत्री भी उपनिषद् पढ़ना चाहती है।
Characters & key ideas
Word meanings · शब्दार्थ
Extra questions & answers (board-style)
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु —
२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु —
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु —
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु —
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु —
परियोजनाकार्यम्
Explore interactively
Keyboard: ← → to move · Space to flip
Practice quiz · अन्नाद् भवन्ति भूतानि
Score on this chapter, climb the leaderboard, and get an AI diagnosis of your mistakes.
Dual AI-verified questions Real exam pattern 1 free quiz, then ₹9 per quiz — or all at once for up to 30% less
अन्नाद् भवन्ति भूतानि
Start hereInstant score, answer review and weak-topic diagnosis

