Class 7 › Sanskrit › दीपकम् क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् Class 7 Sanskrit · दीपकम् · Chapter 6
Practice all → Summary Questions & answers Practise this chapter → View all Preview 7 PDFs in this packCBSE Class 7 Science — Curiosity Revision Kit CBSE Class 7 Social Science — Exploring Society: India and Beyond Part I Revision Kit CBSE Class 7 Social Science — Exploring Society: India and Beyond Part II Revision Kit CBSE Class 7 Mathematics — Ganita Prakash Part I Revision Kit CBSE Class 7 Mathematics — Ganita Prakash Part II Revision Kit CBSE Class 7 हिंदी — मल्हार Revision Kit CBSE Class 7 English — Poorvi Revision Kit Marks booster Your kit Page 1 · Free Page 2 Page 2 Included in kit Page 3 Page 3 Included in kit Page 5 Page 5 Included in kit Page 6 Page 6 Included in kit Page 7 Page 7 Included in kit Tap the envelope to open your kit Preview 7 PDFs in this pack Kit cover
1 2 3 4 5 6 7 Open your kit Explore all 7 pages · Page 1 is free
All 7 Class 7 kits: rules, dates, traps, tests Science: 12 chapters, 12 traps, a 12-Q test Maths Part II: the five congruence conditions Maths Part I: 8 chapters, lakhs to fractions Social Science: 12 chapters in Part I, 8 in II English: all 15 Poorvi texts, unit by unit Hindi: 10 मल्हार lessons + 4 reading pieces And dozens more key concepts and facts ~7 pages per kit · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates varyPreview 2 PDFs in this packCBSE Class 7 Mathematics — Ganita Prakash Part I Revision Kit CBSE Class 7 Mathematics — Ganita Prakash Part II Revision Kit Marks booster Your kit Page 1 · Free Page 2 Page 2 Included in kit Page 3 Page 3 Included in kit Page 5 Page 5 Included in kit Page 6 Page 6 Included in kit Page 7 Page 7 Included in kit Tap the envelope to open your kit Preview 2 PDFs in this pack Kit cover
1 2 3 4 5 6 7 Open your kit Explore all 7 pages · Page 1 is free
Both Ganita Prakash parts: rules and methods 8 chapters in Part I: lakhs to fractions 7 chapters in Part II: congruence to equations Five congruence conditions, set out Integer sign rules, HCF and LCM by primes Magic squares and Virahāṅka numbers A final test closes both kits And dozens more key concepts and formulas ~7 pages per kit · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates varyPreview 2 PDFs in this packCBSE Class 7 Social Science — Exploring Society: India and Beyond Part I Revision Kit CBSE Class 7 Social Science — Exploring Society: India and Beyond Part II Revision Kit Marks booster Your kit Page 1 · Free Page 2 Page 2 Included in kit Page 3 Page 3 Included in kit Page 5 Page 5 Included in kit Page 6 Page 6 Included in kit Page 7 Page 7 Included in kit Tap the envelope to open your kit Preview 2 PDFs in this pack Kit cover
1 2 3 4 5 6 7 Open your kit Explore all 7 pages · Page 1 is free
Both Social Science books: dates, rulers, terms 12 chapters in Part I: landforms to markets 8 chapters in Part II: farming to banks 5 themes in each book Mahājanapadas to the Guptas, with dates Kingdoms from Harṣha to the Ghūrids A final test closes both kits And dozens more key concepts and facts ~7 pages per kit · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates vary8 chapters: lakhs and crores to fractions Triangle inequality, Ch 7 Angle pairs of parallel lines, Ch 5 Common traps, corrected Magic squares and Virahāṅka numbers, Ch 6 Brahmagupta's fraction formulas, Ch 8 12-question final test with answers And dozens more key concepts and formulas Only 7 pages · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates varyFive congruence conditions to equations Integer sign rules, Ch 2 HCF and LCM by prime factors, Ch 3 Multiplying and dividing decimals, Ch 4 Mean, median and outliers, Ch 5 Ruler-and-compass constructions, Ch 6 Final test with answers And dozens more key concepts and formulas Only 7 pages · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates varyAll 10 मल्हार lessons + 4 reading pieces Writer and summary for every lesson Grammar of every lesson in one table 7 classical dances, Lesson 8 MCQs across the whole book Common mistakes, corrected 12-question final test with answers And dozens more key concepts and facts Only 7 pages · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates vary12 chapters: indicators to Earth and Moon Electric circuits and components, Ch 3 Digestion and breathing, Ch 9 12 common traps, corrected Photosynthesis, Ch 10 Time and speed, Ch 8 12-question final test with answers And dozens more key concepts and formulas Only 7 pages · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates vary12 chapters: landforms to markets Magadha to the Mauryas and Aśhoka, Ch 5 Articles of the Constitution, Ch 10 Types of government, Ch 9 Weather and climates of India, Ch 2–3 Barter to money, Ch 11 Final test with answers And dozens more key concepts and facts Only 7 pages · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates vary8 chapters: farming to banks Crops, seasons and soils, Ch 1 Land and maritime neighbours, Ch 2 Harṣha and the Tripartite Struggle, Ch 3 Ghaznavids, Cholas and Ghūrids, Ch 4 Communities that made India home, Ch 5 Final test with answers And dozens more key concepts and facts Only 7 pages · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates varyAll 15 Poorvi texts, unit by unit 5 units: authors, plots and characters Poem devices for every poem Grammar each lesson teaches Word meanings with page numbers Writing formats a school test asks Final test with answers And dozens more key concepts and facts Only 7 pages · Page 1 free
~135 days left · Annual exams · school dates vary
Browse all 10 kits → यह पाठ "श्लोक-अन्त्याक्षरी" नामक एक रोचक खेल के माध्यम से विद्या-विषयक सुभाषितों का संकलन प्रस्तुत करता है। वर्षा के कारण बाहर न जा पाने पर छात्र भीतर ही दो दल (ज्ञानमाला तथा रत्नमाला) बनाकर अन्त्याक्षरी खेलते हैं — एक दल जो श्लोक गाता है, उसके अन्तिम व्यञ्जनवर्ण से दूसरा दल अगला श्लोक आरम्भ करता है। इस प्रकार दस विद्या-विषयक श्लोक आते हैं, जिनके भावार्थ दिए गए हैं। प्रमुख सन्देश हैं — रूप, यौवन तथा कुल होने पर भी विद्या के बिना मनुष्य गन्धहीन पलाश-पुष्प के समान शोभाहीन है; बुद्धिमानों का समय काव्य-शास्त्र में और मूर्खों का व्यसन-निद्रा-कलह में बीतता है; दुर्जन की विद्या विवाद के लिए तथा सज्जन की ज्ञान-दान-रक्षण के लिए होती है; विद्या-तप-दान-शील-गुण-धर्म रहित मनुष्य पृथ्वी पर भार हैं; विद्या मनुष्य का श्रेष्ठ सौन्दर्य तथा गुप्त धन है, विदेश में बन्धु तथा परम देवता है; धन-वस्त्र-पर्वतारोहण-विद्या ये सब धीरे-धीरे (शनैः शनैः) सिद्ध होते हैं; और विद्याधन सबसे श्रेष्ठ है क्योंकि इसे चोर नहीं चुरा सकता, राजा नहीं छीन सकता, और बाँटने से यह बढ़ता ही है। पाठ "विद्या" शब्द के सब विभक्तिरूप भी सिखाता है।
1 वर्षा होने पर बालिकाएँ बाहर नहीं जातीं और घर में नई क्रीड़ा करने की बात करती हैं। 2 दीपिका अन्त्याक्षरी क्रीड़ा का नाम बताती है और सब मिलकर क्रीड़ा करने को तैयार होते हैं। 3 वे दो गण बनाती हैं, जिनके नाम ‘ज्ञानमाला’ और ‘रत्नमाला’ रखे जाते हैं। 4 क्रीड़ा का नियम बताया जाता है कि एक दल श्लोक गाता है और दूसरा अन्तिम व्यञ्जन से नया श्लोक कहता है। 5 ज्ञानमाला ‘र’ अक्षर से आरम्भ करती है और दोनों दल क्रम से विद्या-सम्बन्धी श्लोक कहते हैं। 6 श्लोकों के माध्यम से विद्या की महिमा, सज्जनता, समय का सदुपयोग और विद्याधन की श्रेष्ठता प्रकट होती है। अ अन्त्याक्षरी खेल जिसमें एक श्लोक के अन्तिम व्यञ्जनवर्ण से अगला श्लोक आरम्भ किया जाता है।
क किंशुकाः पलाश/ढाक के पुष्प; सुन्दर पर गन्धहीन — विद्याहीन व्यक्ति की उपमा।
ध धीमताम् बुद्धिमानों का; इनका समय काव्य-शास्त्र-विनोद में बीतता है।
व विद्याधनम् विद्यारूपी धन; न चोरी होता, न बँटता, बाँटने पर बढ़ता — सर्वधनप्रधान।
श शनैः शनैः धीरे-धीरे; पथ, कन्था, पर्वतलङ्घन, विद्या तथा वित्त — सब क्रमशः सधते हैं।
भ भूषणम् आभूषण; "विद्या सर्वस्य भूषणम्" — विद्या सबका आभूषण है।
धीमताम्
बुद्धिमान लोगों का
परिपीडनाय
कष्ट देने के लिए
तत्त्वज्ञानम्
यथार्थ ज्ञान
प्रच्छन्नगुप्तम्
ढँका हुआ और सुरक्षित
चोरहार्यम्
चोर द्वारा हरने योग्य
Q1 विद्याहीन व्यक्ति किसके समान होता है? Answer Q2 बुद्धिमानों का समय कैसे बीतता है? Answer Q3 दुर्जन तथा सज्जन की विद्या में क्या अन्तर है? Answer Q4 कौन-से लोग पृथ्वी पर भार माने गए हैं? Answer Q5 विद्या को किन-किन रूपों में श्रेष्ठ बताया गया है? Answer Q6 "शनैः शनैः" वाला श्लोक क्या सिखाता है? Answer Q7 विद्याधन को सर्वश्रेष्ठ क्यों कहा गया है? Answer Q8 विद्या प्राप्त होने पर मनुष्य को क्या-क्या मिलता है? Answer Q9 "विद्या सर्वस्य भूषणम्" का क्या आशय है? Answer Q10 इस पाठ में कौन-सा खेल खेला जाता है? Answer Q1 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (क) विद्याहीना: कीदृशाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ? Answer Q2 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (ख) धीमतां कालः कथं गच्छति ? Answer Q3 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (ग) केषां कालः निद्रया कलहेन वा गच्छति ? Answer Q4 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (घ) खलस्य विद्या किमर्थम् ? Answer Q5 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (ङ) सज्जनस्य विद्या किमर्थम् ? Answer Q6 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (च) चन्द्रः केषां भूषणम् अस्ति ? Answer Q7 १. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (छ) सर्वधनप्रधानं किम् ? Answer Q8 २. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (क) निर्गन्धाः किंशुकाः इव के न शोभन्ते ? Answer Q9 २. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ख) मूर्खाणां कालः कथं गच्छति ? Answer Q10 २. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ग) दुर्जनः विद्यायाः धनस्य शक्तेः च उपयोगं कथं करोति ? Answer Q11 २. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (घ) कीदृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति ? Answer Q12 २. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ङ) शनैः शनैः कानि साधनीयानि ? Answer Q13 ३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च Answer Q14 ३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् Answer Q15 ३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — शनैर्विद्या शनैर्वित्तं Answer Q16 ३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — विद्याहीना न शोभन्ते Answer Q17 ३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — न चोरहार्यं न च राजहार्यं Answer Q18 ३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — विद्या राजसु पूज्यते Answer Q19 ३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यः Answer Q20 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (क) राजा पृथिव्याः भूषणं भवति । – राजा .............. भूषणं भवति ? Answer Q21 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ख) साधो: विद्या ज्ञानाय भवति । – ........................ विद्या ज्ञानाय भवति ? Answer Q22 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ग) विद्या गुरूणां गुरुः । – विद्या ........................ गुरुः ? Answer Q23 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (घ) ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः भवन्ति । – ते मर्त्यलोके भुवि ........................ भवन्ति ? Answer Q24 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ङ) विद्याहीना: न शोभन्ते । – ........................ न शोभन्ते ? Answer Q25 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (च) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम् । – सर्वस्य लोचनं ........................ ? Answer Q26 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (छ) विद्या राजसु पूज्यते । – ........................ राजसु पूज्यते ? Answer Q27 ४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ज) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । – ........................ धीमतां कालो गच्छति ? Answer Q28 ५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — सज्जनस्य शक्तिः ..................................... Answer Q29 ५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — दुर्जनस्य शक्तिः ..................................... Answer Q30 ५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — सज्जनस्य विद्या ..................................... Answer Q31 ५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — दुर्जनस्य विद्या ..................................... Answer Q32 ५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — सज्जनस्य धनम् ..................................... Answer Q33 ५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — दुर्जनस्य धनम् ..................................... Answer Q34 ६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (क) विद्याम् – ..................................... ..................................... Answer Q35 ६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (ख) धनस्य – ..................................... ..................................... Answer Q36 ६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (ग) कलहेन – ..................................... ..................................... Answer Q37 ६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (घ) नराणाम् – ..................................... ..................................... Answer Q38 ६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (ङ) मर्त्यलोके – ..................................... ..................................... Answer Q39 ६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (च) ज्ञानाय – ..................................... ..................................... Answer Q40 ६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (छ) राजसु – ..................................... ..................................... Answer Q1 १. क, त, व, म, य इति पञ्चभिः वर्णैः श्लोकान् सङ्गृह्य स्फोरकपत्रे लिखन्तु, शिक्षकस्य अनुमत्या कक्षाभित्तिषु स्थापयन्तु । Answer Q2 २. यथा अस्मिन् पाठे अन्त्याक्षरीश्लोकाः दत्ताः सन्ति तथैव विविधस्रोतोभ्यः (ग्रन्थालयः, अन्तर्जालम्, अध्यापकाः, मित्राणि इत्यादिभ्यः) सुभाषितानि चित्वा अन्त्याक्षरीक्रमेण लिखन्तु । Answer Q1 १. पदान्त्याक्षरी क्रीडा । कक्षायां पदान्त्याक्षरीं क्रीडन्तु। यथा – प्रथमः छात्रः – रामः (‘म’कारः अन्तिमवर्णः) द्वितीयः छात्रः – मानवः (‘व’कारः अन्तिमवर्णः) तृतीयः छात्रः – वनम् (अत्र ‘न’कारः अन्तिमवर्णः) चतुर्थः छात्रः – नकुलः (एवमेव अग्रे क्रीडा भविष्यति) वस्तुतः वनम् इति पदस्य अन्ते ‘म’ वर्तते। यदा पदस्य अन्ते ‘म’-वर्णः, विसर्गः, अनुस्वारः वा भवति तदा ‘म’-वर्णात्, विसर्गात्, अनुस्वारात् च पूर्वस्थं व्यञ्जनवर्णं स्वीकृत्य एव अग्रिमं पदं वक्तव्यम्। Answer Q2 २. क्रियापदानां स्मरणक्रीडा । छात्राः क्रियापदानां स्मरणक्रीडां कर्तुं शक्नुवन्ति । यथा – प्रथमः छात्रः – गच्छति द्वितीयः छात्रः – गच्छति पठति तृतीयः छात्रः – गच्छति पठति लिखति चतुर्थः छात्रः – गच्छति पठति लिखति नयति (प्रथमः छात्रः यत्क्रियापदं वदति द्वितीयः छात्रः तत्क्रियापदम् उक्त्वा द्वितीयं नूतनं क्रियापदं वदति । तथैव तृतीयः छात्रः प्रथमं द्वितीयं च क्रियापदम् उक्त्वा नूतनं क्रियापदं वदति । एवमेव ‘क्रियापदानां स्मरणक्रीडा’ अनुवर्तते।) Answer Q3 ३. वर्णलेखन्या अधोलिखितं श्लोकं पूरयन्तु — Answer
इस पाठ में कौन-सा खेल खेला जाता है?
A कन्दुक-क्रीडा B शतरंज C लुकाछिपी D श्लोक-अन्त्याक्षरी
Flashcards & interactive practice 
