वृक्षाः सत्पुरुषाः इव — Class 6 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 16
CBSE Class 6 community
View all
5- Mathematics
- Science
- + 3 more
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- विद्यालये पर्यावरणसंरक्षणस्य प्रदर्शनी आयोजिता अस्ति, छात्राः तां पश्यन्ति तथा शिक्षकेण सह संवादं कुर्वन्ति।
- छात्राः वदन्ति यत् वृक्षाः शुद्धं वायुं यच्छन्ति तथा पूज्याः भवन्ति।
- शिक्षकः कथयति यत् वृक्षाः वायुं, फलानि, पुष्पाणि च यच्छन्ति, अतः ते पूज्याः सन्ति।
- मुदिता 'वृक्षाः सत्पुरुषाः इव' इति सुभाषितं श्रावयति, अन्ये छात्राः अपि गायन्ति।
- ततः पाठे श्लोकानां पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः च दत्तः, यत्र वृक्षाणां परोपकारः वर्ण्यते।
- अन्ते नद्यः, गावः, मेघाः, सज्जनाः च अपि परोपकाराय एव जीवन्ति इति शिक्षा दीयते।
Key ideas & terms
- सत्पुरुषाः
- सज्जन; जो स्वयं कष्ट सहकर भी दूसरों का हित करते हैं — वृक्षों के समान।
- परोपकारः
- दूसरों का उपकार; "परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः" — पाठ का केन्द्रीय भाव।
- महीरुहाः
- वृक्ष (पृथ्वी से उगने वाले); पुष्प-पत्र-फल-छाया आदि देकर धन्य।
- विभूतयः
- सम्पदाएँ/समृद्धियाँ; सज्जनों की सम्पदा परोपकार के लिए होती है।
- वारिवाहाः
- मेघ (बादल); जल बरसाते हैं किन्तु अन्न स्वयं नहीं खाते।
- वापी/ह्रदः/द्रुमः
- बावड़ी / तालाब / वृक्ष; "दशकूपसमा वापी … दशपुत्रसमो द्रुमः" तुलना में।
शब्दार्थ · Word meanings
- आतपे
- धूप में
- परार्थाय
- दूसरों के उपकार के लिए
- सत्पुरुषाः
- सज्जन लोग
- वापी
- बावड़ी
- ह्रदः
- तालाब या झील
- द्रुमः
- पेड़
- अर्थिनः
- पाने के इच्छुक लोग
- वल्कलम्
- पेड़ की छाल
- महीरुहाः
- वृक्ष
- अम्भः
- जल
- वारिवाहाः
- मेघ
- विभूतयः
- समृद्धियाँ
Extra questions & answers
वृक्षों को किसके समान कहा गया है?
वृक्षों को सत्पुरुषों (सज्जनों) के समान कहा गया है।
वृक्ष स्वयं कहाँ खड़े रहकर दूसरों को क्या देते हैं?
वृक्ष स्वयं धूप (आतप) में खड़े रहकर दूसरों को छाया देते हैं।
वृक्ष फल किसके लिए देते हैं?
वृक्ष फल स्वयं न खाकर परार्थ (दूसरों के लिए) देते हैं।
"दशपुत्रसमः" किसे कहा गया है?
एक वृक्ष (द्रुम) को दश पुत्रों के समान मूल्यवान कहा गया है।
नदियाँ क्या स्वयं नहीं पीतीं?
नदियाँ स्वयं अपना जल नहीं पीतीं, अपितु दूसरों के उपयोग के लिए बहती हैं।
सज्जनों की सम्पदा किसके लिए होती है?
सज्जनों की विभूतियाँ (सम्पदाएँ) परोपकार के लिए होती हैं।
यह शरीर किसलिए है?
यह शरीर भी परोपकार के लिए है — "परोपकारार्थमिदं शरीरम्"।
वृक्ष हमें क्या-क्या देते हैं?
वृक्ष हमें पुष्प, पत्र, फल, छाया, मूल, छाल (वल्कल) तथा काष्ठ देते हैं।
कौन-से वृक्ष धन्य कहलाते हैं?
जिनके पास से याचक निराश होकर नहीं लौटते, वे महीरुह (वृक्ष) धन्य कहलाते हैं।
मेघ (वारिवाह) क्या नहीं खाते?
मेघ वृष्टि से उत्पन्न अन्न (सस्य) स्वयं नहीं खाते।
वयम् अभ्यासं कुर्मः
१. पाठे लिखितानि सुभाषितानि सस्वरं पठन्तु, अवगच्छन्तु, लिखन्तु स्मरन्तु च।
छात्रः सुभाषितानि शुद्धोच्चारणेन पठेत्, तेषां पदच्छेदः, अन्वयः च ज्ञात्वा भावार्थं अवगच्छेत्, अभ्यासपुस्तिकायां लिखेत् च कण्ठस्थं च कुर्यात्। यथा — छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे इत्यादि पञ्च सुभाषितानि अभ्यासेन स्मरणीयानि।
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (क) वृक्षाः स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ?
वृक्षाः स्वयम् आतपे तिष्ठन्ति।
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (ख) परोपकाराय काः वहन्ति ?
नद्यः परोपकाराय वहन्ति।
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (ग) दशवापीसमः कः भवति ?
दशवापीसमः ह्रदः भवति।
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति ?
वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति।
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ?
अर्थिनः वृक्षेभ्यः / महीरुहेभ्यः विमुखाः न यान्ति।
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (च) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?
वृक्षाः स्वयं फलानि न खादन्ति।
३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (क) नद्यः किं न पिबन्ति ?
नद्यः अम्भः / स्वकीयम् जलम् स्वयमेव न पिबन्ति, परोपकाराय एव वहन्ति।
३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?
वृक्षाः अस्मभ्यं शुद्धं वायुं, छायां, पुष्पाणि, पत्राणि, फलानि, मूलानि, वल्कलानि, दारूणि च यच्छन्ति।
३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ?
इदं शरीरम् परोपकारार्थम् अस्ति।
३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (घ) दशपुत्रसमः कः भवति ?
दशपुत्रसमः द्रुमः / वृक्षः भवति।
३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ?
सताम् / सज्जनानां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति।
३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ?
वृक्षाः अन्यस्य छायां कुर्वन्ति, स्वयं च आतपे तिष्ठन्ति।
४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (क) फलान्यपि परार्थाय ................................ सत्पुरुषा इव ।
फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव।
४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ख) दशह्रदसमः पुत्रः ................................ द्रुमः ।
दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमः द्रुमः।
४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ग) ................................ येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ।
सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः।
४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (घ) ................................ इदं शरीरम्।
परोपकारार्थम् इदं शरीरम्।
४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ङ) स्वयं न खादन्ति ................................ वृक्षाः ।
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (च) परोपकाराय सतां ................................ ।
परोपकाराय सतां विभूतयः।
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (क) वृक्षाः अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति।
छायाम् — द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्। वाक्ये कर्मपदम् अस्ति।
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (ख) वृक्षाः परार्थाय फलानि यच्छन्ति।
परार्थाय — चतुर्थी विभक्तिः, एकवचनम्। दानार्थे चतुर्थी भवति।
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (ग) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति।
सत्पुरुषाः — प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। कर्तृपदम्।
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (घ) द्रुमः दशसन्तानसमः भवति।
द्रुमः — प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। दशसन्तानसमः इत्यपि प्रथमा विभक्तिः, विशेषणम्।
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (ङ) वृक्षः प्राणिभ्यः काष्ठानि यच्छति।
प्राणिभ्यः — चतुर्थी विभक्तिः, बहुवचनम्। यच्छति-क्रियायाः सम्प्रदानम्।
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (च) नद्यः जलं स्वयमेव न पिबन्ति।
जलम् — द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्। पिबति-क्रियायाः कर्म।
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (छ) सज्जनानां सङ्गतिं करोतु।
सज्जनानाम् — षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्। सम्बन्धार्थे षष्ठी।
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (क) वृक्षः
वृक्षः — द्विवचने वृक्षौ, बहुवचने वृक्षाः।
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (ख) मेघः
मेघः — द्विवचने मेघौ, बहुवचने मेघाः।
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (ग) ह्रदः
ह्रदः — द्विवचने ह्रदौ, बहुवचने ह्रदाः।
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (घ) सत्पुरुषः
सत्पुरुषः — द्विवचने सत्पुरुषौ, बहुवचने सत्पुरुषाः।
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (ङ) छाया
छाया — द्विवचने छाये, बहुवचने छायाः।
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (च) वापी
वापी — द्विवचने वाप्यौ, बहुवचने वाप्यः।
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (छ) नदी
नदी — द्विवचने नद्यौ, बहुवचने नद्यः।
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (ज) शरीरम्
शरीरम् — द्विवचने शरीरे, बहुवचने शरीराणि।
६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (झ) पुष्पम्
पुष्पम् — द्विवचने पुष्पे, बहुवचने पुष्पाणि।
७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (क) वृक्षः
वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति।
७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (ख) गौः
गौः दुग्धं ददाति।
७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (ग) सूर्यः
सूर्यः प्रकाशं ददाति।
७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (घ) नदी
नदी जलं ददाति।
७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (ङ) अग्निः
अग्निः तापं ददाति।
७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (च) शिक्षकः
शिक्षकः विद्यां ददाति।
८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — कुर्वन्ति
कृ धातुः — करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति।
८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — तिष्ठन्ति
स्था धातुः — तिष्ठति, तिष्ठतः, तिष्ठन्ति।
८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — फलन्ति
फल् धातुः — फलति, फलतः, फलन्ति।
८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — यान्ति
या धातुः — याति, यातः, यान्ति।
८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — पिबन्ति
पा धातुः — पिबति, पिबतः, पिबन्ति।
८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — खादन्ति
खाद् धातुः — खादति, खादतः, खादन्ति।
योग्यताविस्तरः
अधोलिखितां प्रहेलिकां पठित्वा उत्तरं वदन्तु — वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणिः। त्वग्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी जलं च बिभ्रन्न घटो न मेघः ॥
अस्याः प्रहेलिकायाः उत्तरम् नारिकेलः / नारिकेलवृक्षः अस्ति। सः वृक्षस्य अग्रे वसति परं पक्षिराजः गरुडः नास्ति, तस्य त्रीणि नेत्राणि सन्ति परं शिवः नास्ति, त्वक् एव वस्त्रम् अस्ति परं योगी नास्ति, जलेन पूर्णः अस्ति परं न घटः न च मेघः। अतः नारिकेलम् एव एतेषां सर्वेषां लक्षणानां समुचितम् उत्तरम्।
परियोजनाकार्यम्
१. विद्यालयं गृहं वा परितः विद्यमानानां पञ्च-पादपानां (वृक्षाणां) संरक्षणं कुर्वन्तु।
छात्राः स्वविद्यालयस्य गृहस्य च परितः पञ्च वृक्षान् चित्वा तेषां नामानि लिखन्तु, प्रतिदिनं जलसेचनं कुर्वन्तु, वृक्षाणां परितः आवरणं स्थापयन्तु पशुभ्यः रक्षार्थम्, पत्राणि न त्रोटयन्तु, जनान् वृक्षारोपणस्य महत्त्वं च बोधयन्तु। एवं वृक्षसंरक्षणेन पर्यावरणं शुद्धं भवति।
२. अन्तर्जालस्य साहाय्येन परोपकारविषये दश-सुभाषितानां संग्रहणं कुर्वन्तु।
छात्राः अन्तर्जालस्य, पुस्तकानां च साहाय्येन परोपकारविषयकाणि दश सुभाषितानि सङ्गृह्णीयुः। यथा — परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः, परोपकारार्थमिदं शरीरम्, विभवः परोपकाराय एव इत्यादीनि। तानि लिखित्वा कक्षायां प्रस्तूय उच्चारयेयुः।