शूराः वयं धीराः वयम् — Class 6 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 7
CBSE Class 6 community
View all
5- Mathematics
- Science
- + 3 more
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- कविता पहले कहती है कि हम शूर, धीर, वीर, गुणवान और बलवान हैं।
- फिर कवि बताता है कि हम दृढ़ मन वाले, लोभरहित, साहसी और जनसेवक हैं।
- अगले भाग में कहा गया है कि हमारे हृदय में धन-लोभ, सुख-वासना और वञ्चना नहीं है।
- फिर हम निर्भय, नीतिवान और शक्तिशाली बालक बनकर विजय के लिए समराङ्गण की ओर जाते हैं।
- अन्त में हम जगदीश, परमेश और सकलेश से उज्ज्वल और मंगलमय जय की प्रार्थना करते हैं।
Key ideas & terms
- शूराः
- "शूर/पराक्रमी/वीर" — बहुवचन; गीत का केन्द्रीय भाव।
- गतलालसाः
- लोभरहित — जिनकी लालसा/लोभ समाप्त हो गई हो।
- जनसेवकाः
- जनता की सेवा करने वाले; गीत में भारतीयों का गुण।
- विजयार्थिनः
- विजय चाहने वाले; नीतिपूर्वक विजय की कामना करने वाले।
- प्रथमाविभक्तिः
- कर्ता कारक की विभक्ति; पाठ में तद्/एतद्/अस्मद्/युष्मद् के प्रथमा रूप सारणीबद्ध हैं।
- प्रातिपदिकम्
- नामपद का मूल रूप (विभक्ति-रहित) — जैसे "रामः" का मूल "राम"।
शब्दार्थ · Word meanings
- नितराम्
- अत्यधिक रूप से
- दृढमानसाः
- दृढ़ मन वाले
- गतलालसाः
- लोभ रहित
- प्रियसाहसाः
- साहसयुक्त
- जनसेवकाः
- जनता की सेवा करने वाले
- अतिभावुकाः
- बहुत भाव वाले
- ऊर्जस्वलाः
- स्फूर्ति से भरे
- वर्चस्वलाः
- तेज से युक्त
- गतभीतयः
- भय रहित
- धृतनीतयः
- नीति का पालन करने वाले
- समराङ्गणम्
- युद्ध का मैदान
- परमोज्ज्वलम्
- बहुत उज्ज्वल
Extra questions & answers
इस गीत के रचनाकार कौन हैं?
इस गीत के रचनाकार श्रीधर भास्कर वर्णेकर हैं, जो सुप्रसिद्ध आधुनिक कवि थे।
गीत में "वयम्" शब्द किनके लिए प्रयुक्त है?
"वयम्" शब्द सभी भारतीयों के लिए प्रयुक्त है।
गीतकार वर्णेकर का जन्म कहाँ हुआ?
उनका जन्म महाराष्ट्र राज्य के नागपुर नगर में हुआ।
वर्णेकर महोदय को किस पुरस्कार से सम्मानित किया गया?
उन्हें राष्ट्रपति-पुरस्कार से सम्मानित किया गया।
"गतलालसाः" का क्या अर्थ है?
"गतलालसाः" का अर्थ है लोभरहित — जिनकी लालसा समाप्त हो गई हो।
गीत के अनुसार भारतीयों के हृदय में क्या नहीं है?
भारतीयों के हृदय में धन की अधिक कामना, सुख की वासना तथा कपट (वञ्चना) नहीं है।
भारतीय युद्धक्षेत्र में किस प्रकार विजय चाहते हैं?
भारतीय निर्भय तथा नीतिमान् होकर नीतिपूर्वक (न्यायपूर्वक) विजय चाहते हैं।
गीत के अन्त में किससे क्या प्रार्थना की गई है?
गीत के अन्त में परमेश्वर से उज्ज्वल तथा शुभ विजय की प्रार्थना की गई है।
"प्रातिपदिक" किसे कहते हैं?
नामपद के मूल रूप (विभक्ति-रहित रूप) को प्रातिपदिक कहते हैं।
अस्मद् तथा युष्मद् के प्रथमा बहुवचन रूप क्या हैं?
अस्मद् का "वयम्" तथा युष्मद् का "यूयम्" प्रथमा बहुवचन रूप है।
वयम् अभ्यासं कुर्मः
१. एतत् सम्पूर्णं गीतं सस्वरं गायन्तु, लिखन्तु, कण्ठस्थं च कुर्वन्तु।
इदं गीतं ‘शूराः वयं धीराः वयम्’ इति अस्ति। वयं एतत् गीतं सस्वरं गायामः, पुस्तिकायां लिखामः च कण्ठस्थं च करिष्यामः। अस्य गीतस्य पञ्च श्लोकाः सन्ति ये भारतीयानां शौर्यं, धैर्यं, सेवाभावं च वर्णयन्ति।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (क) शूराः के ?
वयम् भारतीयाः शूराः स्मः।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (ख) वयं कीदृशमानसाः स्मः ?
वयं दृढमानसाः स्मः।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (ग) वयं कीदृशचिन्तकाः स्मः ?
वयं शुभचिन्तकाः स्मः।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः ?
वयं विजये अतिनिश्चलाः स्मः।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (ङ) वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः ?
वयं विजयार्थिनः समराङ्गणं यामः।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (क) शूराः वयम् = शूरः अहम्
शूराः वयम् इत्यस्य एकवचनरूपं शूरः अहम् अस्ति।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (क) वीराः वयम् = .........................................
वीराः वयम् इत्यस्य एकवचनरूपं वीरः अहम्।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (ख) ........................... = बलशालिनः
बलशाली अहम् = बलशालिनः।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (ख) .......................................... = जयगामिनः
जयगामी अहम् = जयगामिनः।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (ग) दृढमानसाः = ..............................
दृढमानसाः = दृढमानसः अहम्।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (ग) प्रियसाहसाः = ........................................
प्रियसाहसाः = प्रियसाहसः अहम्।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (घ) ........................... = अतिभावुकाः
अतिभावुकः अहम् = अतिभावुकाः।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (घ) शुभचिन्तकाः = ......................................
शुभचिन्तकाः = शुभचिन्तकः अहम्।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (ङ) धनकामना = ...............................
धनकामना = धनकामनाः।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (ङ) वञ्चना = ..............................................
वञ्चना = वञ्चनाः।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (च) .............................. = वर्चस्वलाः
वर्चस्वलः अहम् = वर्चस्वलाः।
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (च) .................................... = अतिनिश्चलाः
अतिनिश्चलः अहम् = अतिनिश्चलाः।
४. स्तम्भौ मेलयन्तु उत्तरं च लिखन्तु — (क) गतभीतयो धृतनीतयो
दृढशक्तयो निखिलाः
४. स्तम्भौ मेलयन्तु उत्तरं च लिखन्तु — (ख) यामो वयं समराङ्गणं
विजयार्थिनो बालाः
४. स्तम्भौ मेलयन्तु उत्तरं च लिखन्तु — (ग) जगदीश हे! परमेश हे!
सकलेश हे भगवन्!
४. स्तम्भौ मेलयन्तु उत्तरं च लिखन्तु — (घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं
नो देहि परमात्मन्!
४. स्तम्भौ मेलयन्तु उत्तरं च लिखन्तु — (ङ) जनसेवका अतिभावुकाः
शुभचिन्तका नियतम्
४. स्तम्भौ मेलयन्तु उत्तरं च लिखन्तु — (च) ऊर्जस्वला वर्चस्वला
अतिनिश्चला विजये
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — एकवचनम् बहुवचनम् यथा– शूरः – शूराः (क) धीरः – ...........................
धीरः – धीराः
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (ख) ........................... – वीराः
वीरः – वीराः
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (ग) जनसेवकः – ...........................
जनसेवकः – जनसेवकाः
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (घ) ........................... – धनकामनाः
धनकामना – धनकामनाः
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (ङ) निखिलः – ...........................
निखिलः – निखिलाः
५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — (च) ........................... – बालाः
बालः – बालाः
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (क) छात्रः पठामि
छात्रः पठति
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (ख) छात्रौ पठसि
छात्रौ पठतः
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (ग) छात्राः पठति
छात्राः पठन्ति
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (घ) अहम् पठन्ति
अहम् पठामि
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (ङ) आवाम् पठथः
आवाम् पठावः
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (च) वयम् पठथ
वयम् पठामः
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (छ) त्वम् पठतः
त्वम् पठसि
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (ज) युवाम् पठामः
युवाम् पठथः
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु — (झ) यूयम् पठावः
यूयम् पठथ
७. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु — यथा– तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् – सा (एषा/अहम्/सा)
सा
७. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु — (क) अस्मद्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् – ..................... (वयम्/त्वम्/अहम्)
अहम्
७. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु — (ख) युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् – ..................... (त्वम्/सः/युवाम्)
युवाम्
७. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु — (ग) तद्, पुंल्लिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् – ..................... (एषः/ते/सा)
ते
७. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु — (घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् – ..................... (एतानि/वयम्/तत्)
एतानि
७. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु — (ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् – ..................... (अहम्/एषा/एतत्)
एषा
७. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु — (च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् – ..................... (ते/अहम्/एषा)
ते
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु — यथा– नायिका नृत्यति। (नृत्)
नृत्यति
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु — (क) बालकः ......................... (लिख्)
बालकः लिखति।
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु — (ख) छात्रौ ......................... (क्रीड्)
छात्रौ क्रीडतः।
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु — (ग) अहम् ......................... (गच्छ्)
अहम् गच्छामि।
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु — (घ) कविः ......................... (रचय्)
कविः रचयति।
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु — (ङ) महिलाः ......................... (वद्)
महिलाः वदन्ति।
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु — (च) देवाः ......................... (आगच्छ्)
देवाः आगच्छन्ति।
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु — (छ) फलानि ......................... (पत्)
फलानि पतन्ति।
८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु — (ज) गृहिण्यः ......................... (उपविश्)
गृहिण्यः उपविशन्ति।
परियोजनाकार्यम्
१. अधः प्रदत्तेषु महापुरुषेषु एकस्य लघु जीवनवृत्तं लिखन्तु — स्वामी विवेकानन्दः / शिवाजिः / राणाप्रतापः
स्वामी विवेकानन्दः – स्वामी विवेकानन्दस्य जन्म १८६३ तमे वर्षे कोलकाता-नगरे अभवत्। तस्य बाल्यनाम नरेन्द्रनाथः आसीत्। सः श्रीरामकृष्णपरमहंसस्य शिष्यः आसीत्। सः १८९३ तमे वर्षे शिकागो-नगरे विश्वधर्मसम्मेलने भारतीयसंस्कृतेः महत्वं प्रतिपादितवान्। तेन रामकृष्णमिशनस्य स्थापना कृता। सः युवभ्यः राष्ट्रसेवायाः प्रेरणाम् अयच्छत्।
२. अस्मिन् पाठे प्रयुक्तानां प्रथमाविभक्तेः बहुवचनान्त-पदानां सङ्ग्रहणं कुर्वन्तु। दशशब्दानां वाक्ये प्रयोगम् अपि कुर्वन्तु।
प्रथमाविभक्तेः बहुवचनान्त-पदानि – शूराः, धीराः, वीराः, गुणशालिनः, बलशालिनः, जयगामिनः, दृढमानसाः, गतलालसाः, प्रियसाहसाः, जनसेवकाः, अतिभावुकाः, शुभचिन्तकाः, ऊर्जस्वलाः, वर्चस्वलाः, अतिनिश्चलाः, गतभीतयः, धृतनीतयः, दृढशक्तयः, निखिलाः, बालाः। दश वाक्यानि – १. शूराः देशं रक्षन्ति। २. वीराः युद्धे जयन्ति। ३. गुणशालिनः छात्राः पुरस्कारं लभन्ते। ४. जनसेवकाः जनानां सेवां कुर्वन्ति। ५. दृढमानसाः लक्ष्यं प्राप्नुवन्ति। ६. शुभचिन्तकाः सर्वेषां मङ्गलं चिन्तयन्ति। ७. बालाः समराङ्गणं गच्छन्ति। ८. ऊर्जस्वलाः युवानः कार्यं कुर्वन्ति। ९. गतभीतयः सैनिकाः निर्भयाः भवन्ति। १०. निखिलाः जनाः सुखिनः भवन्तु।
३. अन्यत् संस्कृत देशभक्तिगीतम् अन्विष्य तस्य सामूहिकं वाचनं कुर्वन्तु।
अन्यत् प्रसिद्धं संस्कृतदेशभक्तिगीतं ‘वन्दे मातरम्’ संस्कृतरूपं वा ‘जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’ इति। वयं तत् गीतं अन्विष्य कक्षायां मिलित्वा सस्वरं वाचनं करिष्यामः। यथा – ‘सुजलां सुफलां मलयजशीतलाम् शस्यश्यामलां मातरम् वन्दे मातरम्’।
४. एतत् स्तोत्रं ध्यानेन पठन्तु, अवगच्छन्तु स्मरन्तु च। भारतवर्षस्य केषाञ्चन धीराणां वीराणां कासाञ्चन वीराङ्गनानां च नामोल्लेखः अधोदत्तेषु श्लोकेषु अस्ति। एतान् श्लोकान् सस्वरं गायन्तु स्मरन्तु च।
एतान् श्लोकान् वयं ध्यानेन पठामः। प्रथमश्लोके अरुन्धती, अनसूया, सावित्री, जानकी, द्रौपदी, कण्णगी, गार्गी, मीरा, दुर्गावती, लक्ष्मी, अहल्या, चन्नम्मा, रुद्रमाम्बा, निवेदिता, सारदा इति वीराङ्गनानां मातृदेवतानां नामानि सन्ति। द्वितीयतृतीयश्लोकयोः अगस्त्यः, कम्बः, कौण्डिन्यः, राजेन्द्रचोलः, अशोकः, पुष्यमित्रः, खारवेलः, रामकृष्णः, दयानन्दः, रवीन्द्रः, राममोहनः, रामतीर्थः, अरविन्दः, विवेकानन्दः इति महापुरुषाणां नामानि सन्ति। वयं एतान् श्लोकान् सस्वरं गायामः स्मरामः च।