ProSyllabusLearn a little. Grow every day.Log in
YOUR STUDY SPACE · CBSE

एषः कः? एषा का? एतत् किम्? — Class 6 Sanskrit

दीपकम् · Chapter 3

CBSE Class 6 community

View all
All available subjects
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery subject, one purchase
  • Mathematics
  • Science
  • + 3 more
~7 pages per kitPage 1 free
Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Mathematics
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Social Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
English · Poorvi
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
हिंदी
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Browse all Class 6 kits →

Chapter summary

यह पाठ संस्कृत के तीन लिङ्ग (पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग) तथा तीन वचन (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) का परिचय कराता है। चित्रों के माध्यम से बालकः-बालकौ-बालकाः (पुंलिङ्ग), बालिका-बालिके-बालिकाः (स्त्रीलिङ्ग), तथा फलम्-फले-फलानि (नपुंसकलिङ्ग) जैसे रूप सिखाए जाते हैं। पाठ "सः-तौ-ते", "सा-ते-ताः", "तत्-ते-तानि" (तद्-शब्द) तथा "एषः-एतौ-एते" आदि (एतद्-शब्द) सर्वनामों के प्रथमा-विभक्ति रूप, और "कः-कौ-के", "का-के-काः", "किम्-के-कानि" (किम्-शब्द) प्रश्नवाचक रूप प्रस्तुत करता है। प्रश्न-उत्तर शैली में "सः कः? सः शिक्षकः", "एषा का? एषा बालिका" जैसे संवाद हैं। क्रियापदों के एकवचन-द्विवचन-बहुवचन रूप (पठति-पठतः-पठन्ति) भी सिखाए जाते हैं। योग्यता-विस्तार में अकारान्त, आकारान्त तथा ईकारान्त शब्दों का परिचय है — जिसके अन्त में "अ" हो वह अकारान्त (प्रायः पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग), "आ" हो वह आकारान्त (प्रायः स्त्रीलिङ्ग), तथा "ई" हो वह ईकारान्त (प्रायः स्त्रीलिङ्ग) शब्द होता है।
तीन लिङ्ग — पुं./स्त्री./नपुं.तीन वचन — एकवचन, द्विवचन, बहुवचनतद्, एतद् तथा किम् सर्वनाम (प्रथमा विभक्ति)क्रियापदों के तीनों वचनअकारान्त, आकारान्त तथा ईकारान्त शब्द

Key ideas & terms

त्रीणि लिङ्गानि
पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग — संस्कृत के तीन लिङ्ग।
त्रीणि वचनानि
एकवचन (एक), द्विवचन (दो) तथा बहुवचन (बहुत) — संस्कृत में संख्या के तीन भेद।
तद्-शब्दः
सर्वनाम "वह" — सः (पुं.), सा (स्त्री.), तत् (नपुं.); प्रथमा एकवचन रूप।
एतद्-शब्दः
सर्वनाम "यह" — एषः (पुं.), एषा (स्त्री.), एतत् (नपुं.); प्रथमा एकवचन रूप।
किम्-शब्दः
प्रश्नवाचक "कौन/क्या" — कः (पुं.), का (स्त्री.), किम् (नपुं.)।
अकारान्त-आकारान्त-ईकारान्त
शब्द के अन्तिम स्वर के आधार पर वर्गीकरण; अकारान्त प्रायः पुं./नपुं., आकारान्त व ईकारान्त प्रायः स्त्रीलिङ्ग।

Extra questions & answers

संस्कृत में कितने लिङ्ग होते हैं?

संस्कृत में तीन लिङ्ग होते हैं — पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग।

संस्कृत में कितने वचन होते हैं?

संस्कृत में तीन वचन होते हैं — एकवचन, द्विवचन तथा बहुवचन।

"बालक" शब्द के तीनों वचन के रूप लिखिए।

बालकः (एकवचन), बालकौ (द्विवचन), बालकाः (बहुवचन)।

"फल" शब्द (नपुंसकलिङ्ग) के तीनों वचन के रूप क्या हैं?

फलम् (एकवचन), फले (द्विवचन), फलानि (बहुवचन)।

तद्-शब्द के तीनों लिङ्ग के प्रथमा एकवचन रूप क्या हैं?

सः (पुंलिङ्ग), सा (स्त्रीलिङ्ग), तत् (नपुंसकलिङ्ग)।

एतद्-शब्द के तीनों लिङ्ग के प्रथमा एकवचन रूप क्या हैं?

एषः (पुंलिङ्ग), एषा (स्त्रीलिङ्ग), एतत् (नपुंसकलिङ्ग)।

किम्-शब्द के तीनों लिङ्ग के प्रथमा एकवचन रूप क्या हैं?

कः (पुंलिङ्ग), का (स्त्रीलिङ्ग), किम् (नपुंसकलिङ्ग)।

अकारान्त शब्द किसे कहते हैं?

जिस शब्द के अन्त में "अ" वर्ण हो वह अकारान्त शब्द है; यह प्रायः पुंलिङ्ग या नपुंसकलिङ्ग होता है।

आकारान्त शब्द प्रायः किस लिङ्ग में होते हैं?

जिनके अन्त में "आ" वर्ण हो वे आकारान्त शब्द कहलाते हैं तथा प्रायः स्त्रीलिङ्ग में होते हैं — जैसे बालिका, लता।

"पठति" क्रिया के द्विवचन तथा बहुवचन रूप क्या हैं?

पठति (एकवचन), पठतः (द्विवचन), पठन्ति (बहुवचन)।