अतिथिदेवो भव — Class 6 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 9
CBSE Class 6 community
View all
5- Mathematics
- Science
- + 3 more
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- भारतीय संस्कृति में अतिथि का बहुत महत्त्व है और अतिथिसेवा को देवसेवा जैसा माना जाता है।
- राधिका इन दिनों बहुत उत्साह से चलती है, क्योंकि उसके घर की छत पर नए अतिथि आए हैं।
- वे अतिथि एक मार्जारी और उसके चार शावक हैं, जिनके नाम राधिका तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम रखती है।
- राधिका मार्जारी को क्षीर देती है, शावकों के पास जाती है, और मार्जारी धीरे-धीरे उसके पीछे आती है।
- पितामही राधिका की गतिविधियाँ देखकर हँसती है और अतिथि आने पर ऐसी सेवा करनी चाहिए, यह समझाती है।
- राधिका दिन भर 'अतिथिदेवो भव' कहती है और शावकों को भी प्रेम से यही वचन बोलने को कहती है।
Key ideas & terms
- अतिथिदेवो भव
- उपनिषद्-वचन — "अतिथि को देव मानो"; अतिथि-सेवा का मूल भाव।
- पञ्चमहायज्ञाः
- पाँच नित्य-कर्तव्य; इनमें अतिथि-सेवा (नृयज्ञ) सम्मिलित है।
- मार्जारी
- बिल्ली; कथा में अतिथि-रूप में आने वाली प्राणी।
- अव्ययम्
- जो पद लिङ्ग, वचन तथा विभक्ति में नहीं बदलता — जैसे अत्र, तत्र, सर्वत्र।
- अत्र/तत्र/अन्यत्र/सर्वत्र
- स्थानवाची अव्यय — यहाँ, वहाँ, अन्यत्र, सर्वत्र।
- उपरि/अधः/बहिः/अन्तः
- दिशा/स्थान-सूचक अव्यय — ऊपर, नीचे, बाहर, भीतर।
शब्दार्थ · Word meanings
- कूर्दमाना
- उछलती हुई
- नूतनाः
- नए
- अहोरात्रम्
- दिन-रात
- छद्याः उपरि
- छत के ऊपर
- कुतूहलम्
- जिज्ञासा
- शावकाः
- बिल्ली के बच्चे
- चित्रवर्णः
- रंग-बिरंगा
- मन्दं मन्दम्
- धीरे-धीरे
- पृष्ठतः
- पीछे-पीछे
- कार्यकलापान्
- गतिविधियों को
- वात्सल्येन
- स्नेह से
- किमर्थम्
- क्यों
Extra questions & answers
"अतिथिदेवो भव" किसका वचन है?
"अतिथिदेवो भव" उपनिषद् का वचन है।
अतिथि-सेवा किन यज्ञों में अन्तर्भूत है?
अतिथि-सेवा पञ्चमहायज्ञों में अन्तर्भूत है।
राधिका के घर कौन अतिथि-रूप में आए?
राधिका के घर एक मार्जारी (बिल्ली) तथा उसके चार शावक अतिथि-रूप में आए।
मार्जारी के चार शावकों के नाम क्या हैं?
तन्वी, मृद्वी, शबल तथा भीम।
राधिका मार्जारी को क्या देती है?
राधिका मार्जारी को क्षीर (दूध) देती है।
पितामही राधिका को क्या समझाती हैं?
पितामही समझाती हैं कि अतिथि को देव मानकर आदरपूर्वक उसकी सेवा करनी चाहिए।
अव्यय किसे कहते हैं?
जो पद लिङ्ग, वचन तथा विभक्ति में परिवर्तित नहीं होता, वह अव्यय कहलाता है।
कुछ स्थानवाची अव्यय बताइए।
अत्र (यहाँ), तत्र (वहाँ), अन्यत्र (अन्यत्र), सर्वत्र (सब जगह)।
"चित्रवर्णः" शावक कौन है?
शबल नामक शावक चित्रवर्ण (विविध रंगों वाला) है।
राधिका शावकों को क्या सिखाती है?
राधिका शावकों को प्रेमपूर्वक "अतिथिदेवो भव" का पाठ सिखाती है।
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
(क) राधिका कथं चलति स्म ?
राधिका कूर्दमाना चलति स्म।
(ख) गृहे कति अतिथयः सन्ति ?
गृहे पञ्च अतिथयः सन्ति।
(ग) कां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति ?
राधिकां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति।
(घ) मार्जार्याः कति शावकाः ?
मार्जार्याः चत्वारः शावकाः सन्ति।
(ङ) राधिका मार्जार्यै किं ददाति ?
राधिका मार्जार्यै क्षीरं ददाति।
(च) चित्रवर्णः कः अस्ति ?
चित्रवर्णः शबलः अस्ति।
२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
(क) मार्जारीशावकानां नामानि कानि ?
मार्जारीशावकानां नामानि तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च सन्ति।
(ख) राधिका मार्जारीशावकान् किं पाठयति ?
राधिका मार्जारीशावकान् ‘अतिथिदेवो भव’ इति पाठयति।
(ग) विशिष्टाः अतिथयः के ?
विशिष्टाः अतिथयः एका मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च सन्ति।
(घ) पितामही राधिकां किं वदति ?
पितामही राधिकां वदति यत् अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति इति चिन्तयित्वा तस्य आदरेण सेवा करणीया।
(ङ) मार्जारी कदा राधिकायाः पृष्ठतः आगच्छति ?
यदा राधिका शावकानां समीपं गच्छति तदा मार्जारी मन्दं मन्दं राधिकायाः पृष्ठतः आगच्छति।
(च) मार्जार्याः शावकाः कीदृशाः सन्ति ?
तन्वी आकृत्या सुन्दरी, मृद्वी स्पर्शेन कोमला, शबलः चित्रवर्णः, भीमः किञ्चित् स्थूलः अस्ति।
३. अधोलिखितानां वाक्यानां प्रश्न-सूचक-वाक्यानि लिखन्तु —
(क) वृक्षः तत्र अस्ति।
वृक्षः कुत्र अस्ति?
(ख) देवालयः अन्यत्र अस्ति।
देवालयः कुत्र अस्ति?
(ग) वायुः सर्वत्र अस्ति।
वायुः कुत्र अस्ति?
(घ) बालकाः एकत्र तिष्ठन्ति।
बालकाः कुत्र तिष्ठन्ति?
(ङ) माता अत्र अस्ति।
माता कुत्र अस्ति?
४. उत्पीठिकायां किम् अस्ति? किं नास्ति? इति चित्रं दृष्ट्वा लिखन्तु —
उत्पीठिकायां किम् अस्ति? किं नास्ति? इति चित्रं दृष्ट्वा लिखन्तु — पुस्तकम्, घटी, लेखनी, चषकः, कूपी, स्यूतः, सङ्गणकम्, वृक्षः, फलम्, कन्दुकः
चित्रानुसारम् उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति, सङ्गणकम् अस्ति, कूपी अस्ति, कन्दुकः च अस्ति। उत्पीठिकायां घटी नास्ति, लेखनी नास्ति, चषकः नास्ति, स्यूतः अस्ति, वृक्षः नास्ति, फलम् च नास्ति।
५. रेखाचित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु —
रेखाचित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु — अत्र - छात्रः, मार्जारः, काकः, दीपकः, घटः, सुधारखण्डः, शिक्षकः, बालिका, लेखनी, माला / तत्र - सेवकः, विद्यालयः, गायकः, घटी, फलम्, गृहम्, वाटिका, हरिणः, अजः, मूषकः / सर्वत्र - प्रकाशः, परमेश्वरः, ज्ञानम्, आकाशः, अणवः, प्रकृतिः, पुष्पाणि, वायुः, प्रेम / अन्यत्र - बालकः, मयूरः, मित्रम्, पत्रम्, महिला, सेविका, चटका, दोला / कुत्र ?
अत्र - मार्जारः अत्र अस्ति। छात्रः अत्र अस्ति। लेखनी अत्र अस्ति। तत्र - सेवकः तत्र अस्ति। विद्यालयः तत्र अस्ति। फलम् तत्र अस्ति। सर्वत्र - वायुः सर्वत्र अस्ति। प्रकाशः सर्वत्र अस्ति। परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति। अन्यत्र - बालकः अन्यत्र अस्ति। मयूरः अन्यत्र अस्ति। चटका अन्यत्र अस्ति। कुत्र - कन्दुकः कुत्र अस्ति? बिडालः कुत्र अस्ति?
६. भोजनशालायां किं किम् अस्ति? इति पञ्चभिः वाक्यैः लिखन्तु —
भोजनशालायां किं किम् अस्ति? इति पञ्चभिः वाक्यैः लिखन्तु — (सूचकपदानि – पाचकः, पात्रम्, तण्डुलाः, शाकानि, अग्निः, जलम्)
भोजनशालायां पाचकः अस्ति। भोजनशालायां पात्रम् अस्ति। भोजनशालायां तण्डुलाः सन्ति। भोजनशालायां शाकानि सन्ति। भोजनशालायां अग्निः अस्ति। भोजनशालायां जलम् अस्ति।
७. अधोलिखितेभ्यः वाक्येभ्यः अव्ययपदानि चित्वा लिखन्तु —
(क) अमितः गृहात् बहिः गच्छति।
बहिः
(ख) एकः वानरः वृक्षस्य उपरि तिष्ठति।
उपरि
(ग) सः फलानि अधः क्षिपति।
अधः
(घ) तत्र एकः बिडालः अस्ति।
तत्र
(ङ) बिडालः गृहस्य अन्तः प्रविशति।
अन्तः
८. उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति? कुत्र नास्ति? इति लिखन्तु।
मत्स्यः समुद्रे वृक्षे
मत्स्यः समुद्रे अस्ति। वृक्षे नास्ति।
मधुरता मोदके कषाये
मधुरता मोदके अस्ति। कषाये नास्ति।
उष्णता सूर्ये चन्द्रे
उष्णता सूर्ये अस्ति। चन्द्रे नास्ति।
वानरः नद्याम् वृक्षे
वानरः वृक्षे अस्ति। नद्याम् नास्ति।
नौका जले पर्वते
नौका जले अस्ति। पर्वते नास्ति।
अज्ञानम् पण्डिते मूर्खे
अज्ञानम् मूर्खे अस्ति। पण्डिते नास्ति।
चन्द्रः अमावस्यायाम् पूर्णिमायाम्
चन्द्रः पूर्णिमायाम् अस्ति। अमावस्यायाम् नास्ति।
अवकाशः सोमवासरे रविवासरे
अवकाशः रविवासरे अस्ति। सोमवासरे नास्ति।
परियोजनाकार्यम्
१. पाठे मार्जारशावकानां नामानि पश्यन्तु। तेषां नामकरणे राधिकायाः किं चिन्तनम् आसीत्? तदनुसारं स्वनामधेये किम् उद्देश्यं स्यात् इति विमर्शं कुर्वन्तु।
पाठे चत्वारि नामानि - तन्वी (सुन्दर आकृति), मृद्वी (कोमल स्पर्श), शबलः (चित्रवर्ण), भीमः (स्थूल)। राधिकायाः चिन्तनम् आसीत् यत् नाम गुणानुसारं भवेत्। स्वनामधेये अपि एवं गुणं वा आशयं वा सूचयितुं उद्देश्यं भवितुम् अर्हति, यथा राधिका इति नाम प्रेम- प्रसन्नता- सूचकम्।
२. विद्यालयपरिसरे किम् अस्ति, किं नास्ति इति लिखन्तु कक्षायां च श्रावयन्तु।
विद्यालयपरिसरे पुस्तकालयः अस्ति, क्रीडाङ्गणम् अस्ति, वृक्षाः सन्ति, पुष्पाणि सन्ति। विद्यालयपरिसरे समुद्रः नास्ति, रेलयानम् नास्ति, आपणः नास्ति। एतानि वाक्यानि कक्षायां श्रावयितुं शक्यन्ते।