माधवस्य प्रियम् अङ्गम् — Class 6 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 15
CBSE Class 6 community
View all
5- Mathematics
- Science
- + 3 more
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- माधव नामक बालक स्वप्न में अपने शरीर के अङ्गों को आपस में चर्चा करते देखता है।
- हस्तः कहता है कि उसके कारण माधव लिखता है, गृहकार्य करता है और वस्तुएँ लाता है।
- पादः, नयनम्, कर्णः और मुखम् भी अपने-अपने काम बताकर स्वयं को श्रेष्ठ कहते हैं।
- उदरम् सबको कोलाहल न करने को कहकर माधव से ही पूछने की बात कहता है।
- माधव सोचकर समझाता है कि शरीर के सभी अङ्ग उसके लिए उपकारक हैं।
- अन्त में माधव कहता है कि सभी अङ्ग श्रेष्ठ हैं और सब उसके प्रिय हैं।
Key ideas & terms
- अङ्गानि
- शरीर के अवयव — हस्त, पाद, नयन, कर्ण, मुख, उदर आदि।
- श्रेष्ठः
- उत्तम; प्रत्येक अंग स्वयं को श्रेष्ठ बताता है, अन्ततः सभी श्रेष्ठ सिद्ध होते हैं।
- उपकारकाणि
- सहायक/उपकारी; सभी अंग माधव के लिए उपकारक हैं।
- शरीराङ्गनामानि
- केश, ललाट, भ्रू, नासिका, कपोल, चिबुक, ग्रीवा, स्कन्ध, उदर, जानु आदि।
- सहयोगः
- परस्पर सहायता; पाठ का मूल सन्देश — सब अंग मिलकर कार्य करते हैं।
- मधुराष्टकम्
- श्रीवल्लभाचार्य-रचित स्तोत्र; पाठ के अन्त में संकलित।
शब्दार्थ · Word meanings
- स्वप्ने
- स्वप्न में
- स्वशरीरस्य
- अपने शरीर के
- अङ्गानि
- शरीर के अवयव
- दृष्टवान्
- देखा
- चर्चाम्
- बात-चीत
- अनुक्षणम्
- उसी समय
- गृहकार्यम्
- गृहकार्य
- मांविना
- मेरे बिना
- स्मितम्
- हल्की मुस्कान
- कोलाहलम्
- शोर-शराबा
- उपकारकाणि
- सहायता करने वाले
- शक्तिम्
- ताकत
Extra questions & answers
माधव ने स्वप्न में क्या देखा?
माधव ने स्वप्न में अपने शरीर के अंगों को परस्पर वार्ता (चर्चा) करते देखा।
हस्त स्वयं को श्रेष्ठ क्यों बताता है?
हस्त कहता है कि उसके कारण माधव लिखता है, गृहकार्य करता है तथा वस्तुएँ लाता है।
नयन क्या कहता है?
नयन कहता है कि उसके बिना माधव कुछ भी देख नहीं सकता।
उदर क्या सुझाव देता है?
उदर सुझाव देता है कि कोलाहल न करें, माधव से ही पूछें कि कौन श्रेष्ठ है।
माधव अन्त में क्या निष्कर्ष देता है?
माधव कहता है कि सभी अंग उसके लिए उपकारक हैं, अतः सब श्रेष्ठ तथा सब प्रिय हैं।
कर्ण किस कारण उपयोगी है?
कर्ण के कारण माधव शिक्षक का उपदेश सुनकर ज्ञान बढ़ाता है तथा संगीत सुनकर आनन्द पाता है।
माधव किससे भोजन तथा भाषण करता है?
माधव मुख से भोजन तथा भाषण करता है।
पाठ का मूल सन्देश क्या है?
पाठ का मूल सन्देश है — शरीर के सभी अंग परस्पर सहयोग से कार्य करते हैं, अतः सभी समान रूप से महत्त्वपूर्ण हैं।
मधुराष्टकम् के रचयिता कौन हैं?
मधुराष्टकम् के रचयिता श्रीवल्लभाचार्य हैं।
माधव किससे चलता है?
माधव अपने पादों (पैरों) से चलता है।
वयम् अभ्यासं कुर्मः
१. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (क) — ..........................
नयनम् / नेत्रम् – चित्रे नेत्रं प्रदर्शितम् अस्ति।
१. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ख) — ..........................
उदरम् – चित्रे स्थूलं उदरं प्रदर्शितम् अस्ति।
१. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ग) — ..........................
पादः – चित्रे एकः पादः प्रदर्शितः अस्ति।
१. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (घ) — ..........................
भुजः / बाहुः – चित्रे कूर्पर-सहितः भुजः प्रदर्शितः अस्ति।
१. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ङ) — ..........................
हस्तः – चित्रे हस्ततलं अङ्गुलीभिः सह प्रदर्शितम् अस्ति।
२. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— यथा – नयनं – पश्यति (क) मुखम् – .......................... (चलति, हसति, वदति)
मुखम् – वदति। मुखेन वयं भाषणं कुर्मः, भोजनं च कुर्मः।
२. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— (ख) पादः – .......................... (लिखति, चलति, पश्यति)
पादः – चलति। पादाभ्यां वयं चलामः धावामः च।
२. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— (ग) कर्णः – .......................... (हसति, वदति, शृणोति)
कर्णः – शृणोति। कर्णाभ्यां वयं ध्वनिं शब्दं च शृणुमः।
२. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— (घ) नासिका – .......................... (आघ्राणं करोति, नृत्यति, धावति)
नासिका – आघ्राणं करोति। नासिकया वयं गन्धं जिघ्रामः श्वासं च गृह्णामः।
२. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— (ङ) जिह्वा – .......................... (धावनं करोति, आस्वादनं करोति, पश्यति)
जिह्वा – आस्वादनं करोति। जिह्वया वयं रसं स्वादयामः वदामः च।
३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (क) मम .......................... शिरः अस्ति। (एकम्, अनेकं, चत्वारि)
मम एकम् शिरः अस्ति।
३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (ख) मम .......................... पादौ स्तः। (त्रयः, द्वौ, पञ्च)
मम द्वौ पादौ स्तः।
३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (ग) मम .......................... केशाः सन्ति। (दश, अष्ट, बहवः)
मम बहवः केशाः सन्ति।
३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (घ) मम .......................... दन्ताः सन्ति। (चत्वारः, अष्टाविंशतिः, द्वात्रिंशत्)
मम द्वात्रिंशत् दन्ताः सन्ति।
३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (ङ) मम हस्तयोः .......................... अङ्गुल्यः सन्ति। (अष्ट, दश, पञ्चदश)
मम हस्तयोः दश अङ्गुल्यः सन्ति।
४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— यथा – पश्यति – नयनम् (क) शृणोति – .......................... (गुल्फः, चिबुकम्, कर्णः)
शृणोति – कर्णः। कर्णः शृणोति।
४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ख) धावति – .......................... (पादद्वयम्, हस्तद्वयम्, नयनद्वयम्)
धावति – पादद्वयम्। पादाभ्यां जनः धावति।
४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ग) नमति – .......................... (शिरः, कूर्परः, जङ्घा)
नमति – शिरः। शिरः नमति।
४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— (घ) सूचयति – .......................... (अङ्गुली, नखः, चरणः)
सूचयति – अङ्गुली। अङ्गुल्या वयं सूचयामः।
४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ङ) लिखति – .......................... (हस्तः, मणिबन्धः, कटिः)
लिखति – हस्तः। हस्तेन वयं लिखामः।
५. पेटिकातः शब्दान् चित्वा यथायोग्यं गणेषु लिखन्तु— नासिका मणिबन्धः चिबुकम् कूर्परः हस्तः मणिबन्धः कपोलः, भुजः ललाटम् स्कन्धः जङ्घा नयनम् जानु ऊरुः
शिरसः / मुखस्य अङ्गानि – नासिका, चिबुकम्, कपोलः, ललाटम्, नयनम्। हस्तस्य / बाहोः अङ्गानि – मणिबन्धः, कूर्परः, हस्तः, भुजः, स्कन्धः। पादस्य अङ्गानि – जङ्घा, जानु, ऊरुः।
६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (क) अहं .......................... गायनं करोमि। (पादेन, नासिकया, मुखेन)
अहं मुखेन गायनं करोमि।
६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (ख) अहं .......................... धावनं करोमि। (पादाभ्यां, ललाटेन, कूर्परेण)
अहं पादाभ्यां धावनं करोमि।
६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (ग) अहं .......................... आघ्राणं करोमि। (नखैः, नासिकया, चरणेन)
अहं नासिकया आघ्राणं करोमि।
६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (घ) अहं .......................... श्रवणं करोमि। (कर्णाभ्याम्, नासिकया, अङ्गुष्ठैः)
अहं कर्णाभ्यां श्रवणं करोमि।
६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (ङ) अहं .......................... भोजनं करोमि। (मुखेन, पादेन, नासिकया)
अहं मुखेन भोजनं करोमि।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— कण्ठे ललाटे नयनयोः ओष्ठयोः पादयोः, कर्णयोः हस्तयोः वामहस्ते अङ्गुल्यां नेत्रयोः भगिनी .......................... पादुकाद्वयं धरति।
भगिनी पादयोः पादुकाद्वयं धरति।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... कङ्कणानि धरति।
भगिनी हस्तयोः कङ्कणानि धरति।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... मुद्रिकां धरति।
भगिनी अङ्गुल्यां मुद्रिकां धरति।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... घटियन्त्रं धरति।
भगिनी वामहस्ते घटियन्त्रं धरति।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... मालां धरति।
भगिनी कण्ठे मालां धरति।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... कुण्डलद्वयं धरति।
भगिनी कर्णयोः कुण्डलद्वयं धरति।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... उपनेत्रं धरति।
भगिनी नेत्रयोः / नयनयोः उपनेत्रं धरति।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... कुङ्कुमं धरति।
भगिनी ललाटे कुङ्कुमं धरति।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... ओष्ठरागं धरति।
भगिनी ओष्ठयोः ओष्ठरागं धरति।
७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... कज्जलं धरति।
भगिनी नेत्रयोः / नयनयोः कज्जलं धरति।
८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्)
अशुद्धम् – भोजनं मुखेन क्रियते, न तु कर्णाभ्याम्।
८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्)
शुद्धम् – श्वासः नासिकया गृह्यते।
८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (ग) अहम् अङ्गुष्ठैः गणनां करोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्)
शुद्धम् – गणना अङ्गुलीभिः / अङ्गुष्ठैः क्रियते।
८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्)
अशुद्धम् – श्रवणं कर्णाभ्यां भवति, दर्शनं नयनाभ्याम्।
८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्)
शुद्धम् – हस्तेन कार्यं क्रियते।
गतिविधि-कार्यम्
कक्षायां सर्वे छात्राः शिक्षकस्य मार्गदर्शनेन अस्य पाठस्य नाट्याभिनयं कुर्वन्तु।
छात्राः शिक्षकस्य निर्देशने पाठस्य पात्राणि – हस्तः, पादः, नयनम्, कर्णः, मुखम्, उदरम्, माधवः – विभज्य संवादं अभिनेष्यन्ति। प्रत्येकः स्व-अङ्गस्य महत्त्वं वदिष्यति, अन्ते माधवः सर्वाणि अङ्गानि प्रियाणि उपयोगीनि च इति बोधयिष्यति। एवं सहयोगस्य महत्त्वं प्रदर्शयिष्यन्ति।
परियोजनाकार्यम्
योग्यताविस्तरभागे विद्यमानं चित्रं स्फोरकपत्रे रचयित्वा अङ्गानां नामानि लिखन्तु।
छात्रः स्फोरकपत्रे मनुष्यशरीरस्य चित्रं बृहत् रूपेण रचयिष्यति। योग्यताविस्तरपृष्ठे (पृष्ठ 158) दर्शितानि नामानि – केशाः, ललाटम्, नयनम्, कर्णः, नासिका, मुखम्, ग्रीवा, स्कन्धः, भुजः, कूर्परः, मणिबन्धः, हस्तः, अङ्गुल्यः, वक्षःस्थलम्, उदरम्, नाभिः, कटिः, ऊरुः, जानु, जङ्घा, गुल्फः, पादः, अङ्गुष्ठः इत्यादीनि – यथास्थानं लिखिष्यति।