ProSyllabusLearn a little. Grow every day.Log in
YOUR STUDY SPACE · CBSE

वयं वर्णमालां पठामः — Class 6 Sanskrit

दीपकम् · Chapter 1

CBSE Class 6 community

View all
All available subjects
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery subject, one purchase
  • Mathematics
  • Science
  • + 3 more
~7 pages per kitPage 1 free
Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Mathematics
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Social Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
English · Poorvi
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
हिंदी
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Browse all Class 6 kits →

Chapter summary

यह प्रथम पाठ संस्कृत वर्णमाला का सम्पूर्ण परिचय देता है। पाठ बताता है कि वर्ण दो प्रकार के होते हैं — स्वर तथा व्यञ्जन। स्वरों का उच्चारण स्वतन्त्र रूप से होता है, जबकि व्यञ्जनों के उच्चारण में किसी स्वर (प्रायः "अ") की सहायता अपेक्षित होती है। स्वर भी दो प्रकार के हैं — समानाक्षर (अ, इ, उ आदि सामान्य स्वर) तथा सन्ध्यक्षर (ए, ऐ, ओ, औ — जो दो स्वरों की सन्धि से बनते हैं)। पाठ ह्रस्व-दीर्घ भेद, अनुनासिक स्वर, तथा व्यञ्जनों के चार भेद — स्पर्श (वर्ग्य), अन्तःस्थ, ऊष्म तथा अयोगवाह (अनुस्वार-विसर्ग) — समझाता है। स्पर्श व्यञ्जन उच्चारण-स्थान के अनुसार पाँच वर्गों (क-वर्ग से प-वर्ग) में विभक्त हैं। व्यञ्जन तथा स्वरों के संयोग से गुणिताक्षर (मात्रा-संयुक्त अक्षर) बनते हैं। पाठ का योग्यता-विस्तार भाग पाणिनीय शिक्षा के अनुसार वर्णों के छह उच्चारण-स्थान (कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ, नासिका) तथा द्विस्थानीय वर्णों का वैज्ञानिक विवरण देता है। चाष-काक-मयूर-नकुल की ध्वनियों से ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत-अर्धमात्रा का रोचक उदाहरण भी दिया गया है।

The story in steps

  1. पाठः वर्णानां द्विविधं रूपं बतलाता है—स्वराः तथा व्यञ्जनानि।
  2. स्वराः समानाक्षर, सन्ध्यक्षर और अनुनासिक-स्वररूपेण दिखाए जाते हैं।
  3. व्यञ्जनानां उच्चारणे अ-स्वरस्य सहायता बताकर उनके भेद और वर्ग दिए जाते हैं।
  4. व्यञ्जनैः सह स्वराणां योगेन गुणिताक्षराणि और अयोगवाहौ वर्णौ समझाए जाते हैं।
  5. शब्दार्थ, चित्राभ्यास, नामलेखन और वर्ण-समूहों के अभ्यास विद्यार्थियों से कराए जाते हैं।
  6. अन्ते वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि, द्विस्थानीय-वर्णाः और पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि समझाए जाते हैं।
स्वर तथा व्यञ्जन का परिचयसमानाक्षर तथा सन्ध्यक्षरव्यञ्जन के चार भेद — स्पर्श, अन्तःस्थ, ऊष्म, अयोगवाहगुणिताक्षर तथा मात्रा-संयोजनवर्णों के छह उच्चारण-स्थान (पाणिनीय शिक्षा)

Key ideas & terms

स्वराः
जिन वर्णों का उच्चारण स्वतन्त्र रूप से होता है — अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, ऌ, ए, ऐ, ओ, औ।
सन्ध्यक्षराणि
दो स्वरों की सन्धि से बने स्वर — ए (अ+इ), ऐ (अ+ए), ओ (अ+उ), औ (अ+ओ)। इनके ह्रस्व रूप नहीं होते।
स्पर्शाः (वर्ग्याः)
क से म तक के पच्चीस व्यञ्जन, जो उच्चारण-स्थान के अनुसार पाँच वर्गों में विभक्त हैं।
अयोगवाहौ
अनुस्वार (अं) तथा विसर्ग (अः) — दो विशिष्ट वर्ण; इनमें उच्चारणार्थ "अ" स्वर पहले जुड़ता है।
गुणिताक्षराणि
व्यञ्जन के साथ स्वरों के संयोग से बने मात्रा-युक्त अक्षर — जैसे क + आ = का, क + इ = कि।
उच्चारणस्थानानि
पाणिनीय शिक्षा के छह आधारभूत स्थान — कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ तथा नासिका।

शब्दार्थ · Word meanings

सन्धिद्वारा
सन्धि के द्वारा
नवीनाः
नए
सन्ध्यक्षर-स्वराः
सन्धि से बने स्वर
अनुनासिक-स्वराः
नाक से बोले जाने वाले स्वर
अपेक्षा
आवश्यकता
स्पर्शाः (वर्ग्याः)
वर्गों में रखे व्यञ्जन
अन्तःस्थाः
अर्धस्वर वाले वर्ण
ऊष्म-वर्णाः
गरम वायु से बोले वर्ण
अयोगवाहौ
विशेष दो व्यञ्जनवर्ण
गुणिताक्षराणि
स्वर-युक्त व्यञ्जनरूप
उच्चारण-स्थानानि
बोलने के स्थान
द्विस्थानीय-वर्णानाम्
दो स्थानों से बोले वर्ण

Extra questions & answers

वर्ण कितने प्रकार के होते हैं?

वर्ण दो प्रकार के होते हैं — स्वर तथा व्यञ्जन।

समानाक्षर तथा सन्ध्यक्षर में क्या अन्तर है?

वर्णमाला के आरम्भ के सामान्य स्वर (अ, इ, उ आदि) समानाक्षर हैं; दो स्वरों की सन्धि से बने ए, ऐ, ओ, औ सन्ध्यक्षर कहलाते हैं।

व्यञ्जनों के उच्चारण में किसकी सहायता अपेक्षित होती है?

व्यञ्जनों के उच्चारण में किसी स्वर — प्रायः "अ" — की सहायता अपेक्षित होती है; इसी कारण क्, ख् में "अ" जोड़कर क, ख कहा जाता है।

स्पर्श व्यञ्जन कितने वर्गों में विभक्त हैं?

स्पर्श (वर्ग्य) व्यञ्जन पाँच वर्गों में विभक्त हैं — क-वर्ग, च-वर्ग, ट-वर्ग, त-वर्ग तथा प-वर्ग।

अन्तःस्थ वर्ण कौन-से हैं और उन्हें अर्धस्वर क्यों कहते हैं?

य, र, ल, व अन्तःस्थ वर्ण हैं; ये प्रायः स्वर-वर्णों के स्थान पर आते हैं, इसलिए "अर्धस्वर" भी कहलाते हैं।

ऊष्म वर्ण कौन-से हैं?

श, ष, स, ह ऊष्म वर्ण हैं; इनके उच्चारण के समय मुख से उष्ण वायु निकलती है।

अयोगवाह वर्ण कौन-से हैं?

अनुस्वार (अं) तथा विसर्ग (अः) — ये दो अयोगवाह वर्ण हैं।

पाणिनीय शिक्षा के अनुसार वर्णों के छह उच्चारण-स्थान कौन-से हैं?

कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ तथा नासिका — ये छह उच्चारण-स्थान हैं।

कण्ठ्य वर्ण कौन-से हैं?

अ, आ, क, ख, ग, घ, ङ, ह तथा विसर्ग — ये कण्ठ-स्थान से उच्चारित होते हैं, अतः कण्ठ्य कहलाते हैं।

गुणिताक्षर कैसे बनते हैं?

व्यञ्जन के साथ विभिन्न स्वरों के संयोग (मात्रा-योजन) से गुणिताक्षर बनते हैं, जैसे क + ई = की, च + उ = चु।

वयम् अभ्यासं कुर्मः

१. कस्य चित्रम्? वदन्तु लिखन्तु च—

चित्रेषु दृश्यन्ते — (१) गणेशः, (२) कपोतः, (३) रामः, (४) मृगः, (५) यज्ञः/अग्निः, (६) नासिका, (७) भारतः (मानचित्रम्), (८) डमरुः, (९) चमसः, (१०) पादः/चरणः।

२. चित्रं पश्यन्तु । पिट्टकातः समुचितान् वर्णसमूहान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — च........... शु........... वृ........... द........... च........... ...........शलम् अ........... ढ........... श........... प...... ङ्कजम् पिट्टका — क्का त्रि ण्डः ञ्चुः क्षः ङ्क ङ्खः न्ताः न्द्रः ष्ट

चित्राणि दृष्ट्वा पिट्टकातः उचितान् वर्णसमूहान् योजयित्वा शब्दाः पूर्यन्ते — चन्द्रः, शुण्डः, वृक्षः, दन्ताः, चञ्चुः, त्रिशूलम्, अष्ट, ढक्का, शङ्खः, पङ्कजम्। (प्रत्येकः वर्णसमूहः एकवारमेव प्रयुज्यते।)

३. प्रथम-वर्णेन पदं वदन्तु लिखन्तु च— अ अग्निः अस्त्रम् न नदी नौका क ....................... ....................... म ....................... ....................... च ....................... ....................... ह ....................... ....................... प ....................... ....................... त ....................... ....................... र ....................... ....................... व ....................... ....................... इ ....................... ....................... श ....................... .......................

उदाहरणार्थम् — क — कमलम्, कपोतः; म — मयूरः, माला; च — चन्द्रः, चषकः; ह — हस्तः, हंसः; प — पत्रम्, पुष्पम्; त — तरुः, तालः; र — रथः, रवि; व — वनम्, वानरः; इ — इक्षुः, इन्दुः; श — शुकः, शाला। छात्राः स्वेच्छया प्रत्येकं वर्णेन द्वे द्वे पदानि वक्तुं लेखितुं च शक्नुवन्ति।

४. स्व-परिवारस्य सदस्यानां पूर्ण-नामानि लिखन्तु — उपाधिः प्रथम-नाम मध्य-नाम अन्त्य-नाम / कुल-नाम माता श्रीमती पिता श्रीमान् भगिनी सुश्रीः भ्राता श्रीमान् पितामही श्रीमती पितामहः श्रीमान् मातामही श्रीमती मातामहः श्रीमान्

अयं व्यक्तिगतः अभ्यासः अस्ति। छात्रः स्वपरिवारस्य नामानि लिखेत्। उदाहरणम् — माता — श्रीमती सीता शर्मा, पिता — श्रीमान् राजेश शर्मा, भगिनी — सुश्रीः प्रिया शर्मा, भ्राता — श्रीमान् अमित शर्मा, पितामही — श्रीमती कमला शर्मा, पितामहः — श्रीमान् मोहनलाल शर्मा, मातामही — श्रीमती राधा वर्मा, मातामहः — श्रीमान् कृष्ण वर्मा। मध्य-नाम नास्ति चेत् रिक्तं त्यजेत्, केवलम् आद्यक्षरं न लिखेत्, पूर्णं नाम लिखेत्।

५. कक्षायाः शिक्षिकाणां शिक्षकाणां च पूर्ण-नामानि लिखन्तु — उपाधिः प्रथम-नाम मध्यम-नाम अन्त्य-नाम

अयमपि व्यक्तिगतः अभ्यासः अस्ति। छात्रः स्वकक्षायाः शिक्षिकाणां शिक्षकाणां च पूर्णनामानि लिखेत्। उदाहरणम् — श्रीमती सुनीता देवी गुप्ता — हिन्दी-शिक्षिका, श्रीमान् अजय कुमार सिंह — संस्कृत-शिक्षकः। छात्रः स्वविद्यालयस्य वास्तविकं नाम लिखेत्।

६. मित्राणां पूर्ण-नामानि लिखन्तु — प्रथम-नाम मध्यम-नाम अन्त्य-नाम

छात्रः स्वमित्राणां पूर्णनामानि लिखेत्। उदाहरणम् — प्रथम-नाम — राहुल, मध्यम-नाम — कुमार, अन्त्य-नाम — यादव; प्रथम-नाम — अंजलि, मध्यम-नाम — —, अन्त्य-नाम — मिश्रा। प्रत्येकं छात्रः स्वमित्राणां वास्तविकानि नामानि लिखेत्।