त्वम् आपणं गच्छ — Class 6 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 12
CBSE Class 6 community
View all
5- Mathematics
- Science
- + 3 more
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- अम्बा राकेशं आपणं गन्तुं वदति और वस्तूनां नामावली तथा धनं ददाति।
- राकेशः चाकलेहं अपि इच्छति, परन्तु अम्बा अधिक-खादनस्य हानिं कथयति।
- अम्बा मार्गे यानानां गतिं पश्यितुं सावधानं पारं गन्तुं च आदेशं ददाति।
- राकेशः आपणिकाय नामावलीं दर्शयति और अपेक्षितानि वस्तूनि याचते।
- आपणिकः सर्वाणि वस्तूनि ददाति, मूल्यम् गणयति, लेखनीं चाकलेहं च अपि योजयति।
- राकेशः धनं दत्त्वा अवशिष्टं गृह्णाति, धन्यवादं वदति, अनि आपणिकः पुनरागमनं वदति।
Key ideas & terms
- आपणम्/विपणिम्
- बाजार; वस्तु-विक्रय का स्थान।
- लोट्-लकारः
- आज्ञा अथवा प्रार्थना का सूचक लकार; क्रिया का भाव (mood) बताता है।
- नामावली
- सूची; खरीदी जाने वाली वस्तुओं की सूची।
- अवशिष्टम्
- शेष भाग; खरीदारी के बाद बचा हुआ धन।
- स्यूतम्
- थैला; सामान रखने का।
- लोट्-प्रत्ययाः
- पठतु/पठताम्/पठन्तु (प्रथम.), पठ/पठतम्/पठत (मध्यम.), पठानि/पठाव/पठाम (उत्तम.)।
शब्दार्थ · Word meanings
- कार्यालयात्
- दफ्तर से
- विलम्बेन
- देरी से
- आपणं
- बाज़ार को
- वस्तूनि
- सामान, चीजें
- नामावली
- सूची
- स्यूतम्
- थैला
- स्वीकरवाणि
- ले लूँ
- हानिकरं
- हानि पहुँचाने वाला
- यानानां गतिं
- गाड़ियों की चाल
- महोदय
- श्रद्धेय महाशय
- आहत्य
- कुल मिलाकर
- अवशिष्टम्
- बाकी बचा हुआ
Extra questions & answers
माता राकेश को कहाँ भेजती है?
माता राकेश को आपण (बाजार) भेजती है, वस्त्र (वस्तुएँ) लाने के लिए।
लोट्-लकार किस अर्थ में प्रयुक्त होता है?
लोट्-लकार आज्ञा अथवा प्रार्थना के अर्थ में प्रयुक्त होता है।
लोट्-लकार क्या सूचित करता है?
लोट्-लकार क्रिया का भाव (mood) सूचित करता है।
"पठ्" धातु के लोट्-लकार के प्रथमपुरुष रूप क्या हैं?
पठतु (एकवचन), पठताम् (द्विवचन), पठन्तु (बहुवचन)।
"पठ्" धातु के लोट्-लकार के मध्यमपुरुष रूप क्या हैं?
पठ (एकवचन), पठतम् (द्विवचन), पठत (बहुवचन)।
राकेश आपणिक से कौन-कौन सी वस्तुएँ लेता है?
राकेश मूँग, गुड़, सरसों, शर्करा (चीनी) तथा द्विदल (दाल) आदि लेता है।
"स्यूतम्" का क्या अर्थ है?
"स्यूतम्" का अर्थ है थैला (बैग)।
पाठ चॉकलेट के विषय में क्या सिखाता है?
पाठ बताता है कि चॉकलेट का अधिक सेवन स्वास्थ्य के लिए हानिकर है।
"अवशिष्टम्" का क्या अर्थ है?
"अवशिष्टम्" का अर्थ है शेष/बाकी (बचा हुआ)।
"पठति" को लोट्-लकार में बदलिए।
"पठति" का लोट्-लकार रूप "पठतु" है।
वयम् अभ्यासं कुर्मः
१. पूर्वपृष्ठस्य कोष्ठके दत्तानि रूपाणि दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— लिखतु लिखताम् .......................... .......................... लिखतम् लिखत लिखानि लिखाव .......................... .......................... क्रीडताम् .......................... .......................... क्रीडतम् .......................... क्रीडानि क्रीडाव क्रीडाम
रिक्तस्थानानि लोट्-लकारस्य रूपैः एवं पूर्यन्ते - लिखतु लिखताम् लिखन्तु, लिख लिखतम् लिखत, लिखानि लिखाव लिखाम, क्रीडतु क्रीडताम् क्रीडन्तु, क्रीड क्रीडतम् क्रीडत, क्रीडानि क्रीडाव क्रीडाम।
२. निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु— (क) काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी। देशोऽयं क्षोभरहितः सज्जनाः सन्तु निर्भयाः॥
लोट्लकारस्य क्रियापदानि - वर्षतु, सन्तु।
२. निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु— (ख) सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्॥
लोट्लकारस्य क्रियापदानि - भवन्तु, सन्तु, पश्यन्तु। भवेत् इति विधिलिङ्-रूपम् अतः न गण्यते।
२. निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु— (ग) इमा आपः शिवाः सन्तु शुभाः स्वच्छाश्च निर्मलाः। पावनाः शीतलाः सन्तु पूताः सूर्यस्य रश्मिभिः॥
लोट्लकारस्य क्रियापदानि - सन्तु, सन्तु (द्विवारं प्रयुक्तम्)।
२. निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु— (घ) निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्। अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः॥
लोट्लकारस्य क्रियापदानि - निन्दन्तु, स्तुवन्तु, समाविशतु, गच्छतु, अस्तु। प्रविचलन्ति इति लट्-लकारस्य रूपम्।
३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— पठति – ..............................
पठति - पठतु (प्रथमपुरुषैकवचने लोट्-रूपम्)
३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— खादति – ..............................
खादति - खादतु
३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— क्रीडामि – ..............................
क्रीडामि - क्रीडानि (उत्तमपुरुषैकवचने)
३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— पश्यसि – ..............................
पश्यसि - पश्य (मध्यमपुरुषैकवचने)
३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— हसति – ..............................
हसति - हसतु
३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— नयसि – ..............................
नयसि - नय
३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— नृत्यति – ..............................
नृत्यति - नृत्यतु
३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— गच्छामि – ..............................
गच्छामि - गच्छानि
४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— उत्तिष्ठतु – ..............................
उत्तिष्ठतु - उत्तिष्ठन्तु (दत्तम् उदाहरणम्)
४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— खादतु – ..............................
खादतु - खादन्तु
४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— आगच्छतु – ..............................
आगच्छतु - आगच्छन्तु
४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— पठानि – ..............................
पठानि - पठाम (उत्तमपुरुषबहुवचनम्)
४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— उपविशतु – ..............................
उपविशतु - उपविशन्तु
४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— पततु – ..............................
पततु - पतन्तु
४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— गच्छ – ..............................
गच्छ - गच्छत (मध्यमपुरुषबहुवचनम्)
५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— यथा – दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्ति। दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्तु। (क) प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठति।
प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठतु।
५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (ख) बालिकाः नृत्यन्ति।
बालिकाः नृत्यन्तु।
५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ।
यूयम् आसन्दान् स्थापयत।
५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (घ) छात्रनायकः स्वागतं करोति।
छात्रनायकः स्वागतं करोतु।
५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति।
मम मित्रं धन्यवादं निवेदयतु।
५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति।
संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयतु।
५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति।
कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्तु।
६. पट्टिकातः उचितैः क्रियारूपैः अनुच्छेदस्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— शृण्वन्तु गच्छन्तु लिखन्तु पठन्तु पृच्छन्तु कुर्वन्तु वदन्तु उत्तिष्ठन्तु उपविशन्तु अभिवादयन्तु यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे ............................। उपचारवाक्येन तम् .....................। यदा सः वदति तदा एव सर्वे .....................। तस्य सूचनानुसारं पाठं .....................। गृहपाठं .....................। परस्परं वार्तालापं न .....................। प्रश्नस्य उत्तरं .....................। संशयं .....................। तस्य उपदेशं .....................। बहिः मा .....................।
यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे उत्तिष्ठन्तु। उपचारवाक्येन तम् अभिवादयन्तु। यदा सः वदति तदा एव सर्वे उपविशन्तु। तस्य सूचनानुसारं पाठं पठन्तु। गृहपाठं लिखन्तु। परस्परं वार्तालापं न कुर्वन्तु। प्रश्नस्य उत्तरं वदन्तु। संशयं पृच्छन्तु। तस्य उपदेशं शृण्वन्तु। बहिः मा गच्छन्तु।
७. मार्गे सूचनादीपाः फलकानि च भवन्ति। तेषां चित्राणि दृष्ट्वा पट्टिकापदैः वाक्यानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु— तिष्ठ प्रतीक्षस्व वामतः गच्छ दक्षिणतः गच्छ यानं मा स्थापय पदयात्रिकाः! गच्छ अग्रे विद्यालयः
बायें तीरस्य फलकम् - वामतः गच्छ। दायें तीरस्य फलकम् - दक्षिणतः गच्छ। नर-आकृति-त्रिकोण-फलकम् - पदयात्रिकाः! अग्रे विद्यालयः। हरित-मानव-फलकम् - गच्छ। रक्त-पीत-हरित-दीपे रक्ते - तिष्ठ, पीते - प्रतीक्षस्व, हरिते - गच्छ। P-कट-फलकम् - यानं मा स्थापय।
८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— यथा – छात्राः प्रातः शीघ्रम् उत्तिष्ठन्तु। (उत् + तिष्ठ्) (क) अम्ब! अहं क्रीडार्थं ........................... (गच्छ्)
अम्ब! अहं क्रीडार्थं गच्छानि।
८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (ख) आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं ........................... (गाय्)
आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं गायाम।
८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (ग) ज्वरः अस्ति। पुत्र! त्वं न ........................... (क्रीड्)
ज्वरः अस्ति। पुत्र! त्वं न क्रीड।
८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (घ) लते! भवती मम उपनेत्रम् ........................... (आ + नय्)
लते! भवती मम उपनेत्रम् आनयतु।
८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (ङ) आर्ये! अहम् अन्तः ........................... (प्रविश्)
आर्ये! अहम् अन्तः प्रविशानि।
८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (च) अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं ........................... (वद्)
अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं वद।
८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (छ) यूयं शीघ्रं नगरम् ........................... (आ + गच्छ्)
यूयं शीघ्रं नगरम् आगच्छत।
८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (ज) तात! वयं कदा चलच्चित्रं ........................... (पश्य्)
तात! वयं कदा चलच्चित्रं पश्याम।
९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— यथा – राकेश! कुत्र असि? अत्र आगच्छ। (क) पुत्र किं करोषि
पुत्र! किं करोषि?
९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— (ख) कः श्लोकं वदति
कः श्लोकं वदति?
९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— (ग) भवान् तत्र तिष्ठतु
भवान् तत्र तिष्ठतु।
९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— (घ) आचार्यः कदा आगच्छति
आचार्यः कदा आगच्छति?
९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— (ङ) अहो रमणीयः पर्वतः
अहो! रमणीयः पर्वतः।
परियोजनाकार्यम्
१. पुस्तकात् लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु।
पाठात् लोट्लकारस्य क्रियापदानि - आगच्छ, कथय, गच्छ, आनय, ददातु, पश्यतु, गच्छतु, नय, स्वीकुरु, पश्यामि, स्थापयामि, ददातु, योजयामि, स्वीकरोतु, पिबतु, उत्तिष्ठत, खादन्तु, पृच्छानि, पठ, गच्छाम, पठतु, पठताम्, पठन्तु, पठ, पठतम्, पठत, पठानि, पठाव, पठाम इत्यादीनि।
२. गृहे माता भवन्तं/भवतीं “किं-किम् आदिशति” इति लोट्लकारे पञ्च वाक्यानि लिखन्तु।
मम अम्बा आदिशति - 1. पुत्र! प्रातः शीघ्रं उत्तिष्ठ। 2. दन्तधावनं कुरु। 3. समये विद्यालयं गच्छ। 4. गृहपाठं कुरु। 5. ज्येष्ठान् प्रणम। एतानि पञ्च वाक्यानि लोट्लकारे सन्ति।