सः एव महान् चित्रकारः — Class 6 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 8
CBSE Class 6 community
View all
5- Mathematics
- Science
- + 3 more
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- शिक्षकः चित्रं दर्शयन् छात्रान् पृच्छति यत् ते अत्र किं किं पश्यन्ति।
- छात्राः पर्णानि, खगान्, जन्तून् च पश्यन्ति तथा तेषां वर्णान् वदन्ति।
- श्रद्धा शकुं हरितवर्णम् वदति, मेधा काकं पिकं च कृष्णवर्णौ वदति।
- मनीषा जपापुष्पं रक्तवर्णम् वदति तथा शकुचञ्चुं अपि रक्तवर्णाम् पश्यति।
- मञ्जुलः चित्रशुकान्, पाटलपुष्पाणि, हंसं, बकं, शशं, इन्द्रधनुः च विविधवर्णानि वर्णयति।
- अन्ते शिक्षकः वदति यत् परमेश्वरः एव वर्णयोजकः महान् चित्रकारः अस्ति।
Key ideas & terms
- वर्णः
- रंग; पाठ में हरित, रक्त, कृष्ण, श्वेत, नील, पीत, केसर आदि वर्णों का परिचय।
- वर्णमयः
- अनेक रंगों से युक्त; "निसर्गः बहुवर्णमयः" — प्रकृति बहुरंगी है।
- नीललोहितम्
- जामुनी (बैंगनी) रंग; नील तथा लोहित (लाल) के मेल का।
- पाटलपुष्पम्
- गुलाब का फूल; विविध वर्णों में पाया जाता है।
- इष्टवर्णः
- प्रिय/मनपसन्द रंग — जैसे श्रद्धा का इष्टवर्ण हरित।
- अमरकोशः
- प्रसिद्ध संस्कृत कोश; इसके "धीवर्ग" में रंगों के अनेक पर्याय दिए हैं।
शब्दार्थ · Word meanings
- निसर्गः
- प्रकृति
- पर्णानि
- पत्ते
- खगाः
- पक्षी
- शकुः
- तोता
- इष्टवर्णः
- प्रिय रंग
- पिकः
- कोयल
- जपापुष्पम्
- गुड़हल का फूल
- चञ्चुः
- चोंच
- जन्तुशालायाम्
- चिड़ियाघर में
- नीललोहितवर्णानि
- जामुनी रंग के
- प्रावारकम्
- कोट
- वर्णयोजकः
- रंगों को मिलाने वाला
Extra questions & answers
जपापुष्प का वर्ण कौन-सा है?
जपापुष्प का वर्ण रक्त (लाल) है।
शुक किस वर्ण से शोभित होता है?
शुक हरितवर्ण से शोभित होता है।
पाठ में किसे "महान् चित्रकार" कहा गया है?
सम्पूर्ण निसर्ग के वर्णों के योजक परमेश्वर को "महान् चित्रकार" कहा गया है।
काक तथा पिक का वर्ण कौन-सा है?
काक (कौआ) तथा पिक (कोयल) दोनों का वर्ण कृष्ण (काला) है।
कौन-कौन से प्राणी श्वेतवर्ण के होते हैं?
हंस, बक (बगुला) तथा शश (खरगोश) श्वेतवर्ण के होते हैं।
इन्द्रधनुष में कितने वर्ण होते हैं?
इन्द्रधनुष में सात वर्ण होते हैं।
"नीललोहित" किस रंग को कहते हैं?
"नीललोहित" जामुनी (बैंगनी) रंग को कहते हैं।
यह उद्यान कहाँ स्थित है?
यह अमृत-उद्यान राष्ट्रपति-भवन के परिसर में स्थित है।
अमरकोश के किस वर्ग में रंगों का वर्गीकरण है?
अमरकोश के "धीवर्ग" में रंगों का वर्गीकरण तथा अनेक पर्याय दिए गए हैं।
शिक्षक के अनुसार संसार सुन्दर किससे है?
शिक्षक के अनुसार निसर्ग के बहुविध वर्णों से ही संसार सुन्दर तथा जीवन मनोरम है।
वयं अभ्यासं कुर्मः
१. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (क) जपापुष्पस्य वर्णः कः?
जपापुष्पस्य वर्णः रक्तवर्णः अस्ति।
१. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ख) शुकः केन वर्णेन शोभते?
शुकः हरितवर्णेन शोभते।
१. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ग) श्रद्धायाः इष्टवर्णः कः?
श्रद्धायाः इष्टवर्णः हरितः अस्ति।
१. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (घ) कः महान् चित्रकारः?
परमेश्वरः एव महान् चित्रकारः अस्ति।
१. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ङ) आदित्यः कान् द्रष्टुम् इच्छति?
आदित्यः चित्रवर्णान् शुकान् द्रष्टुम् इच्छति।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (क) आचार्यस्य प्रावारकस्य वर्णः कः?
आचार्यस्य प्रावारकस्य वर्णः श्वेतः अस्ति।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (ख) कुत्र विविधेषु वर्णेषु पाटलपुष्पाणि सन्ति?
मञ्जुलस्य उद्याने विविधेषु वर्णेषु पाटलपुष्पाणि सन्ति। तत्र पीतवर्णानि, श्वेतवर्णानि, नीललोहितवर्णानि च केसरवर्णानि च पाटलपुष्पाणि सन्ति।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (ग) किं बहुवर्णमयम् इति मञ्जुलस्य अभिप्रायः?
मञ्जुलस्य अभिप्रायेण इन्द्रधनुः बहुवर्णमयम् अस्ति, तत्र सप्त वर्णाः भवन्ति। पाठानुसारेण सम्पूर्णः निसर्गः अपि बहुवर्णमयः अस्ति।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (घ) चित्रवर्णाः शुकाः कीदृशाः भवन्ति?
चित्रवर्णाः शुकाः बहुवर्णैः युक्ताः भवन्ति। तेषां पक्षाः नीलाः पीताः रक्ताः च भवन्ति। तादृशान् शुकान् प्रायः जन्तुशालायां पश्यामः।
२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (ङ) कस्य कस्य वर्णः कृष्णः?
काकस्य पिकस्य च वर्णः कृष्णः अस्ति।
३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— रक्तवर्णः
रक्तवर्णः — रक्तः लालवर्णस्य छिटेन सह योजनीयः। चित्रे रक्तवर्णः लाल छींटे से मेल खाता है।
३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— नीलवर्णः
नीलवर्णः — नीलः नीलेन छिटेन सह योजनीयः। नीलवर्ण नीले छींटे से मेल खाता है।
३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— कृष्णवर्णः
कृष्णवर्णः — कृष्णः काले छिटेन सह योजनीयः। कृष्णवर्ण काले छींटे से मेल खाता है।
३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— हरितवर्णः
हरितवर्णः — हरितः हरे छिटेन सह योजनीयः। हरितवर्ण हरे छींटे से मेल खाता है।
३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— केसरवर्णः
केसरवर्णः — केसरः केसरिया/पीत-नारङ्ग छिटेन सह योजनीयः। केसरवर्ण पीले-केसरिया छींटे से मेल खाता है।
३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— श्वेतवर्णः
श्वेतवर्णः — श्वेतः श्वेतेन रिक्त-रेखा छिटेन सह योजनीयः। श्वेतवर्ण सफेद छींटे की आकृति से मेल खाता है।
३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— पाटलवर्णः
पाटलवर्णः — पाटलः गुलाबीवर्णस्य छिटेन सह योजनीयः। पाटलवर्ण गुलाबी छींटे से मेल खाता है।
३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— नीललोहितः
नीललोहितः — नीललोहितः जामुनी/बैंगनी छिटेन सह योजनीयः। नीललोहित बैंगनी छींटे से मेल खाता है।
४. राष्ट्रध्वजस्य समुचितैः वर्णैः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— (क) उपरि .................... वर्णः अस्ति।
उपरि केसरवर्णः अस्ति।
४. राष्ट्रध्वजस्य समुचितैः वर्णैः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— (ख) मध्ये .................... वर्णः अस्ति।
मध्ये श्वेतवर्णः अस्ति।
४. राष्ट्रध्वजस्य समुचितैः वर्णैः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— (ग) अधः .................... वर्णः अस्ति।
अधः हरितवर्णः अस्ति।
४. राष्ट्रध्वजस्य समुचितैः वर्णैः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— (घ) ध्वजस्य केन्द्रे .................... वर्णः अस्ति।
ध्वजस्य केन्द्रे नीलवर्णः अस्ति। अशोकचक्रम् नीलवर्णेन शोभते।
५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (क) केशानां वर्णः कः?
केशानां वर्णः कृष्णः।
५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ख) आकाशस्य वर्णः कः?
आकाशस्य वर्णः नीलः।
५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ग) कदलीफलस्य वर्णः कः?
कदलीफलस्य वर्णः पीतः।
५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (घ) तृणस्य वर्णः कः?
तृणस्य वर्णः हरितः।
५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ङ) महिषस्य वर्णः कः?
महिषस्य वर्णः कृष्णः।
५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (च) मयूरस्य वर्णः कः?
मयूरस्य वर्णः चित्रवर्णः, मुख्यतः नीलः हरितः च, बहुवर्णमयः।
६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— शुकः (हरितः)
शुकस्य रेखाचित्रं हरितवर्णेन पूरनीयम्। तोते को हरे रंग से रंगना है।
६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— पाटलम् (पाटलः)
पाटलपुष्पस्य रेखाचित्रं पाटलवर्णेन गुलाबी वर्णेन पूरनीयम्। गुलाब के फूल को गुलाबी रंग से रंगना है।
६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— प्रावारकम् (नीलः)
प्रावारकस्य कोटस्य रेखाचित्रं नीलवर्णेन पूरनीयम्। कोट को नीले रंग से रंगना है।
६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— जपापुष्पम् (रक्तः)
जपापुष्पस्य गुड़हल के फूल का रेखाचित्रं रक्तवर्णेन लाल रंग से पूरनीयम्।
६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— फलम् (केसरः)
फलस्य सेब इव दृश्यमानस्य रेखाचित्रं केसरवर्णेन केसरिया रंग से पूरनीयम्।
६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— धेनुः (श्वेतः)
धेनोः गाय का रेखाचित्रं श्वेतवर्णेन सफेद रंग से पूरनीयम्।
६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— कदलीफलम् (पीतः)
कदलीफलस्य केले का रेखाचित्रं पीतवर्णेन पीले रंग से पूरनीयम्।
६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— काकः (कृष्णः)
काकस्य कौए का रेखाचित्रं कृष्णवर्णेन काले रंग से पूरनीयम्।
परियोजनाकार्यम्
१. उपरितनानां चित्राणां नामानि वर्णाः च के इति अभिजानन्तु लिखन्तु च।
पुष्पाणि नव चित्राणि सन्ति। १. पाटलम् - रक्तवर्णः / पाटलवर्णः, २. गन्धपुष्पम् गेंदा - पीतवर्णः / केसरवर्णः, ३. सूर्यकान्तिः - पीतवर्णः, मध्ये कृष्ण-धूसरः, ४. कमलम् - पाटलवर्णः गुलाबी, ५. चम्पकः - श्वेतवर्णः, ६. कर्णोरः पीत-कर्णिकार - पीतवर्णः, ७. अपराजिता - नीलवर्णः / नीललोहितः बैंगनी-नीला, ८. जपाकुसुमम् गुड़हल - रक्तवर्णः, ९. मल्लिका चमेली - श्वेतवर्णः।
२. कक्षायां विद्यमानानां १० वस्तूनां नामानि वर्णान् च अभिजानन्तु लिखन्तु च।
कक्षायाः दश वस्तूनां उदाहरणम् - १. श्यामपट्टः - हरितः वा कृष्णः, २. प्रावारकम् - नीलः, ३. पुस्तकम् - श्वेत-रक्त-पीतादि, ४. लेखनी - नीलः कृष्णः वा रक्तः, ५. उत्पीठिका डेस्क - कपिशः भूरा, ६. द्वारम् - कपिशः, ७. गात्रवस्त्रम् गणवेष - नील-श्वेतः, ८. स्यूतः थैला - रक्तः नीलः वा, ९. पादत्राणम् - कृष्णः, १०. जलपात्रम् - रजतवर्णः धातु या नीलः। छात्रः स्वकक्षायाः अनुसारं वर्णान् लिखेत्।