Class 6 › Sanskrit › दीपकम् वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Class 6 Sanskrit · दीपकम् · Chapter 16
Practice all → Summary Questions & answers Practise this chapter → यह पाठ "वृक्ष सत्पुरुषों के समान हैं" — इस भाव को सुभाषित-संकलन द्वारा प्रस्तुत करता है। विद्यालय में पर्यावरण-संरक्षण की प्रदर्शनी की पृष्ठभूमि में संवाद आरम्भ होता है, जहाँ छात्र-शिक्षक वृक्षों की पूज्यता पर चर्चा करते हैं। पाठ के सुभाषित वृक्षों की परोपकारिता का चित्रण करते हैं — वृक्ष स्वयं धूप में खड़े रहकर दूसरों को छाया देते हैं, फल भी स्वयं न खाकर दूसरों को देते हैं, इसलिए वे सत्पुरुषों के समान हैं; दस कूप के समान एक बावड़ी, दस बावड़ी के समान एक तालाब, दस तालाब के समान एक पुत्र, दस पुत्र के समान एक वृक्ष मूल्यवान है; जिन वृक्षों से पुष्प, पत्र, फल, छाया, मूल, छाल तथा काष्ठ पाकर कोई याचक निराश नहीं लौटता वे धन्य हैं; नदियाँ स्वयं अपना जल नहीं पीतीं, वृक्ष फल नहीं खाते, बादल अन्न नहीं खाते — सज्जनों की सम्पदा परोपकार के लिए होती है; यह शरीर भी परोपकार के लिए है। पाठ विभक्ति-पहचान, द्विवचन-बहुवचन रूप तथा लट्-लकार प्रथमपुरुष के अभ्यास भी कराता है। योग्यता-विस्तार में एक रोचक प्रहेलिका भी है।
1 विद्यालये पर्यावरणसंरक्षणस्य प्रदर्शनी आयोजिता अस्ति, छात्राः तां पश्यन्ति तथा शिक्षकेण सह संवादं कुर्वन्ति। 2 छात्राः वदन्ति यत् वृक्षाः शुद्धं वायुं यच्छन्ति तथा पूज्याः भवन्ति। 3 शिक्षकः कथयति यत् वृक्षाः वायुं, फलानि, पुष्पाणि च यच्छन्ति, अतः ते पूज्याः सन्ति। 4 मुदिता 'वृक्षाः सत्पुरुषाः इव' इति सुभाषितं श्रावयति, अन्ये छात्राः अपि गायन्ति। 5 ततः पाठे श्लोकानां पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः च दत्तः, यत्र वृक्षाणां परोपकारः वर्ण्यते। 6 अन्ते नद्यः, गावः, मेघाः, सज्जनाः च अपि परोपकाराय एव जीवन्ति इति शिक्षा दीयते। स सत्पुरुषाः सज्जन; जो स्वयं कष्ट सहकर भी दूसरों का हित करते हैं — वृक्षों के समान।
प परोपकारः दूसरों का उपकार; "परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः" — पाठ का केन्द्रीय भाव।
म महीरुहाः वृक्ष (पृथ्वी से उगने वाले); पुष्प-पत्र-फल-छाया आदि देकर धन्य।
व विभूतयः सम्पदाएँ/समृद्धियाँ; सज्जनों की सम्पदा परोपकार के लिए होती है।
व वारिवाहाः मेघ (बादल); जल बरसाते हैं किन्तु अन्न स्वयं नहीं खाते।
व वापी/ह्रदः/द्रुमः बावड़ी / तालाब / वृक्ष; "दशकूपसमा वापी … दशपुत्रसमो द्रुमः" तुलना में।
परार्थाय
दूसरों के उपकार के लिए
अर्थिनः
पाने के इच्छुक लोग
Q1 वृक्षों को किसके समान कहा गया है? Answer Q2 वृक्ष स्वयं कहाँ खड़े रहकर दूसरों को क्या देते हैं? Answer Q3 वृक्ष फल किसके लिए देते हैं? Answer Q4 "दशपुत्रसमः" किसे कहा गया है? Answer Q5 नदियाँ क्या स्वयं नहीं पीतीं? Answer Q6 सज्जनों की सम्पदा किसके लिए होती है? Answer Q7 यह शरीर किसलिए है? Answer Q8 वृक्ष हमें क्या-क्या देते हैं? Answer Q9 कौन-से वृक्ष धन्य कहलाते हैं? Answer Q10 मेघ (वारिवाह) क्या नहीं खाते? Answer Q1 १. पाठे लिखितानि सुभाषितानि सस्वरं पठन्तु, अवगच्छन्तु, लिखन्तु स्मरन्तु च। Answer Q2 २. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (क) वृक्षाः स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ? Answer Q3 २. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (ख) परोपकाराय काः वहन्ति ? Answer Q4 २. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (ग) दशवापीसमः कः भवति ? Answer Q5 २. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति ? Answer Q6 २. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ? Answer Q7 २. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (च) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ? Answer Q8 ३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (क) नद्यः किं न पिबन्ति ? Answer Q9 ३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ? Answer Q10 ३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ? Answer Q11 ३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (घ) दशपुत्रसमः कः भवति ? Answer Q12 ३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ? Answer Q13 ३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ? Answer Q14 ४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (क) फलान्यपि परार्थाय ................................ सत्पुरुषा इव । Answer Q15 ४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ख) दशह्रदसमः पुत्रः ................................ द्रुमः । Answer Q16 ४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ग) ................................ येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः । Answer Q17 ४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (घ) ................................ इदं शरीरम्। Answer Q18 ४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ङ) स्वयं न खादन्ति ................................ वृक्षाः । Answer Q19 ४. पेटिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (च) परोपकाराय सतां ................................ । Answer Q20 ५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (क) वृक्षाः अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति। Answer Q21 ५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (ख) वृक्षाः परार्थाय फलानि यच्छन्ति। Answer Q22 ५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (ग) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति। Answer Q23 ५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (घ) द्रुमः दशसन्तानसमः भवति। Answer Q24 ५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (ङ) वृक्षः प्राणिभ्यः काष्ठानि यच्छति। Answer Q25 ५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (च) नद्यः जलं स्वयमेव न पिबन्ति। Answer Q26 ५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु — (छ) सज्जनानां सङ्गतिं करोतु। Answer Q27 ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (क) वृक्षः Answer Q28 ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (ख) मेघः Answer Q29 ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (ग) ह्रदः Answer Q30 ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (घ) सत्पुरुषः Answer Q31 ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (ङ) छाया Answer Q32 ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (च) वापी Answer Q33 ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (छ) नदी Answer Q34 ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (ज) शरीरम् Answer Q35 ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु — (झ) पुष्पम् Answer Q36 ७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (क) वृक्षः Answer Q37 ७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (ख) गौः Answer Q38 ७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (ग) सूर्यः Answer Q39 ७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (घ) नदी Answer Q40 ७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (ङ) अग्निः Answer Q41 ७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु — (च) शिक्षकः Answer Q42 ८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — कुर्वन्ति Answer Q43 ८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — तिष्ठन्ति Answer Q44 ८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — फलन्ति Answer Q45 ८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — यान्ति Answer Q46 ८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — पिबन्ति Answer Q47 ८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु — खादन्ति Answer Q1 अधोलिखितां प्रहेलिकां पठित्वा उत्तरं वदन्तु — वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणिः। त्वग्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी जलं च बिभ्रन्न घटो न मेघः ॥ Answer Q1 १. विद्यालयं गृहं वा परितः विद्यमानानां पञ्च-पादपानां (वृक्षाणां) संरक्षणं कुर्वन्तु। Answer Q2 २. अन्तर्जालस्य साहाय्येन परोपकारविषये दश-सुभाषितानां संग्रहणं कुर्वन्तु। Answer
वृक्षों को किसके समान कहा गया है?
A शत्रुओं के समान B राजाओं के समान C सत्पुरुषों (सज्जनों) के समान D मूर्खों के समान
Flashcards & interactive practice 
5
