Class 6 › Sanskrit › दीपकम् त्वम् आपणं गच्छ Class 6 Sanskrit · दीपकम् · Chapter 12
Practice all → Summary Questions & answers Practise this chapter → यह पाठ संवाद-शैली में बाजार (आपण/विपणि) जाने तथा खरीदारी करने की संस्कृत-शैली सिखाता है। माता राकेश को आपण (बाजार) से वस्तुएँ लाने भेजती है तथा नामावली (सूची) देती है। राकेश आपणिक (दुकानदार) से मूँग, गुड़, सरसों, शर्करा (चीनी), द्विदल (दाल) आदि खरीदता है, उनका मूल्य गिनता है तथा शेष धन (अवशिष्ट) वापस लेता है। पाठ चॉकलेट के अधिक सेवन की हानि तथा सड़क पर सावधानी से चलने का सन्देश भी देता है। पाठ का मुख्य व्याकरण-बिन्दु लोट्-लकार (आज्ञा/प्रार्थना) है। लोट्-लकार क्रिया का भाव (mood) सूचक है तथा आज्ञा-प्रार्थना के अर्थ में प्रयुक्त होता है — जैसे पठतु, पठ, पठानि (पठ्-धातु के लोट्-रूप)। पाठ अनेक प्रसिद्ध सुभाषितों (काले वर्षतु पर्जन्यः; सर्वे भवन्तु सुखिनः आदि) में लोट्-लकार के प्रयोग दिखाता है। चिह्न (? ! । ,) के प्रयोग का अभ्यास भी कराया गया है।
1 अम्बा राकेशं आपणं गन्तुं वदति और वस्तूनां नामावली तथा धनं ददाति। 2 राकेशः चाकलेहं अपि इच्छति, परन्तु अम्बा अधिक-खादनस्य हानिं कथयति। 3 अम्बा मार्गे यानानां गतिं पश्यितुं सावधानं पारं गन्तुं च आदेशं ददाति। 4 राकेशः आपणिकाय नामावलीं दर्शयति और अपेक्षितानि वस्तूनि याचते। 5 आपणिकः सर्वाणि वस्तूनि ददाति, मूल्यम् गणयति, लेखनीं चाकलेहं च अपि योजयति। 6 राकेशः धनं दत्त्वा अवशिष्टं गृह्णाति, धन्यवादं वदति, अनि आपणिकः पुनरागमनं वदति। आ आपणम्/विपणिम् बाजार; वस्तु-विक्रय का स्थान।
ल लोट्-लकारः आज्ञा अथवा प्रार्थना का सूचक लकार; क्रिया का भाव (mood) बताता है।
न नामावली सूची; खरीदी जाने वाली वस्तुओं की सूची।
अ अवशिष्टम् शेष भाग; खरीदारी के बाद बचा हुआ धन।
स स्यूतम् थैला; सामान रखने का।
ल लोट्-प्रत्ययाः पठतु/पठताम्/पठन्तु (प्रथम.), पठ/पठतम्/पठत (मध्यम.), पठानि/पठाव/पठाम (उत्तम.)।
हानिकरं
हानि पहुँचाने वाला
यानानां गतिं
गाड़ियों की चाल
Q1 माता राकेश को कहाँ भेजती है? Answer Q2 लोट्-लकार किस अर्थ में प्रयुक्त होता है? Answer Q3 लोट्-लकार क्या सूचित करता है? Answer Q4 "पठ्" धातु के लोट्-लकार के प्रथमपुरुष रूप क्या हैं? Answer Q5 "पठ्" धातु के लोट्-लकार के मध्यमपुरुष रूप क्या हैं? Answer Q6 राकेश आपणिक से कौन-कौन सी वस्तुएँ लेता है? Answer Q7 "स्यूतम्" का क्या अर्थ है? Answer Q8 पाठ चॉकलेट के विषय में क्या सिखाता है? Answer Q9 "अवशिष्टम्" का क्या अर्थ है? Answer Q10 "पठति" को लोट्-लकार में बदलिए। Answer Q1 १. पूर्वपृष्ठस्य कोष्ठके दत्तानि रूपाणि दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— लिखतु लिखताम् .......................... .......................... लिखतम् लिखत लिखानि लिखाव .......................... .......................... क्रीडताम् .......................... .......................... क्रीडतम् .......................... क्रीडानि क्रीडाव क्रीडाम Answer Q2 २. निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु— (क) काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी। देशोऽयं क्षोभरहितः सज्जनाः सन्तु निर्भयाः॥ Answer Q3 २. निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु— (ख) सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्॥ Answer Q4 २. निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु— (ग) इमा आपः शिवाः सन्तु शुभाः स्वच्छाश्च निर्मलाः। पावनाः शीतलाः सन्तु पूताः सूर्यस्य रश्मिभिः॥ Answer Q5 २. निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु— (घ) निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्। अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः॥ Answer Q6 ३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— पठति – .............................. Answer Q7 ३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— खादति – .............................. Answer Q8 ३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— क्रीडामि – .............................. Answer Q9 ३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— पश्यसि – .............................. Answer Q10 ३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— हसति – .............................. Answer Q11 ३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— नयसि – .............................. Answer Q12 ३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— नृत्यति – .............................. Answer Q13 ३. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु— गच्छामि – .............................. Answer Q14 ४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— उत्तिष्ठतु – .............................. Answer Q15 ४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— खादतु – .............................. Answer Q16 ४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— आगच्छतु – .............................. Answer Q17 ४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— पठानि – .............................. Answer Q18 ४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— उपविशतु – .............................. Answer Q19 ४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— पततु – .............................. Answer Q20 ४. उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु— गच्छ – .............................. Answer Q21 ५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— यथा – दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्ति। दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्तु। (क) प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठति। Answer Q22 ५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (ख) बालिकाः नृत्यन्ति। Answer Q23 ५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ। Answer Q24 ५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (घ) छात्रनायकः स्वागतं करोति। Answer Q25 ५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति। Answer Q26 ५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति। Answer Q27 ५. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु— (छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति। Answer Q28 ६. पट्टिकातः उचितैः क्रियारूपैः अनुच्छेदस्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— शृण्वन्तु गच्छन्तु लिखन्तु पठन्तु पृच्छन्तु कुर्वन्तु वदन्तु उत्तिष्ठन्तु उपविशन्तु अभिवादयन्तु यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे ............................। उपचारवाक्येन तम् .....................। यदा सः वदति तदा एव सर्वे .....................। तस्य सूचनानुसारं पाठं .....................। गृहपाठं .....................। परस्परं वार्तालापं न .....................। प्रश्नस्य उत्तरं .....................। संशयं .....................। तस्य उपदेशं .....................। बहिः मा .....................। Answer Q29 ७. मार्गे सूचनादीपाः फलकानि च भवन्ति। तेषां चित्राणि दृष्ट्वा पट्टिकापदैः वाक्यानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु— तिष्ठ प्रतीक्षस्व वामतः गच्छ दक्षिणतः गच्छ यानं मा स्थापय पदयात्रिकाः! गच्छ अग्रे विद्यालयः Answer Q30 ८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— यथा – छात्राः प्रातः शीघ्रम् उत्तिष्ठन्तु। (उत् + तिष्ठ्) (क) अम्ब! अहं क्रीडार्थं ........................... (गच्छ्) Answer Q31 ८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (ख) आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं ........................... (गाय्) Answer Q32 ८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (ग) ज्वरः अस्ति। पुत्र! त्वं न ........................... (क्रीड्) Answer Q33 ८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (घ) लते! भवती मम उपनेत्रम् ........................... (आ + नय्) Answer Q34 ८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (ङ) आर्ये! अहम् अन्तः ........................... (प्रविश्) Answer Q35 ८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (च) अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं ........................... (वद्) Answer Q36 ८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (छ) यूयं शीघ्रं नगरम् ........................... (आ + गच्छ्) Answer Q37 ८. उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु— (ज) तात! वयं कदा चलच्चित्रं ........................... (पश्य्) Answer Q38 ९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— यथा – राकेश! कुत्र असि? अत्र आगच्छ। (क) पुत्र किं करोषि Answer Q39 ९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— (ख) कः श्लोकं वदति Answer Q40 ९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— (ग) भवान् तत्र तिष्ठतु Answer Q41 ९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— (घ) आचार्यः कदा आगच्छति Answer Q42 ९. चिह्नानि (? ! । , ) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु— (ङ) अहो रमणीयः पर्वतः Answer Q1 १. पुस्तकात् लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु। Answer Q2 २. गृहे माता भवन्तं/भवतीं “किं-किम् आदिशति” इति लोट्लकारे पञ्च वाक्यानि लिखन्तु। Answer
माता राकेश को कहाँ भेजती है?
A आपण (बाजार) B देवालय C विद्यालय D नदी
Flashcards & interactive practice 
5
