CBSE Class 6 — Notes, Chapters & Practice Quizzes
Every Class 6 chapter, made friendly — notes with pictures, key words, and a quiz for each chapter.
10 questions · instant score · weak-chapter diagnosis

Students preparing for CBSE Class 6 Annual Assessment
View allChapter 9: अतिथिदेवो भवClass 6 Sanskrit — summary, notes, extra questions & NCERT solutions
The story in short
यह पाठ भारतीय संस्कृति में अतिथि-सेवा के महत्त्व को एक हृदयस्पर्शी कथा द्वारा प्रस्तुत करता है। "अतिथिदेवो भव" (अतिथि देव के समान है) यह उपनिषद्-वचन है और अतिथि-सेवा पञ्चमहायज्ञों में से एक है। हमारे देश में केवल मनुष्य ही नहीं, अन्य प्राणी भी अतिथि-रूप में प्रीतिपात्र होते हैं। कथा में राधिका नामक बालिका के घर एक मार्जारी (बिल्ली) तथा उसके चार शावक (तन्वी, मृद्वी, शबल, भीम) अतिथि-रूप में आते हैं। राधिका इन्हें विशिष्ट अतिथि मानकर मार्जारी को दूध देती है तथा शावकों की देखभाल करती है। पितामही राधिका को "अतिथिदेवो भव" का अर्थ समझाती हैं — अतिथि को देव मानकर आदरपूर्वक सेवा करनी चाहिए। राधिका शावकों को भी प्रेमपूर्वक यही पाठ सिखाती है। पाठ का व्याकरण-बिन्दु अव्यय-पद है — अत्र, तत्र, अन्यत्र, सर्वत्र, उपरि, अधः, बहिः, अन्तः आदि अव्यय जो लिङ्ग-वचन-विभक्ति में नहीं बदलते। "कुत्र अस्ति? कुत्र नास्ति?" शैली में अव्यय-अभ्यास कराया गया है।
The story in 6 beats
- 1भारतीय संस्कृति में अतिथि का बहुत महत्त्व है और अतिथिसेवा को देवसेवा जैसा माना जाता है।
- 2राधिका इन दिनों बहुत उत्साह से चलती है, क्योंकि उसके घर की छत पर नए अतिथि आए हैं।
- 3वे अतिथि एक मार्जारी और उसके चार शावक हैं, जिनके नाम राधिका तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम रखती है।
- 4राधिका मार्जारी को क्षीर देती है, शावकों के पास जाती है, और मार्जारी धीरे-धीरे उसके पीछे आती है।
- 5पितामही राधिका की गतिविधियाँ देखकर हँसती है और अतिथि आने पर ऐसी सेवा करनी चाहिए, यह समझाती है।
- 6राधिका दिन भर 'अतिथिदेवो भव' कहती है और शावकों को भी प्रेम से यही वचन बोलने को कहती है।
Characters & key ideas
Word meanings · शब्दार्थ
Extra questions & answers (board-style)
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
३. अधोलिखितानां वाक्यानां प्रश्न-सूचक-वाक्यानि लिखन्तु —
४. उत्पीठिकायां किम् अस्ति? किं नास्ति? इति चित्रं दृष्ट्वा लिखन्तु —
५. रेखाचित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु —
६. भोजनशालायां किं किम् अस्ति? इति पञ्चभिः वाक्यैः लिखन्तु —
७. अधोलिखितेभ्यः वाक्येभ्यः अव्ययपदानि चित्वा लिखन्तु —
८. उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति? कुत्र नास्ति? इति लिखन्तु।
परियोजनाकार्यम्
Explore interactively
Keyboard: ← → to move · Space to flip
Practice quiz · अतिथिदेवो भव
Score on this chapter, climb the leaderboard, and get an AI diagnosis of your mistakes.
Dual AI-verified questions Real exam pattern 1 free quiz, then ₹9 per quiz — or all at once for up to 30% less
अतिथिदेवो भव
Start hereInstant score, answer review and weak-topic diagnosis


