वीराङ्गना पन्नाधाया — Class 7 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 12
CBSE Class 7 community
View all
7- Mathematics
- Science
- + 3 more
2- Mathematics
- Social Science
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- भारतभूमि वीरों और त्यागियों की भूमि है, और पन्नाधाया राजस्थान की एक महान वीराङ्गना मानी जाती है।
- मेवाड़ में महाराणा सङ्ग्रामसिंह के पुत्र विक्रमादित्य और उदयसिंह होते हैं, और बनवीर राज्य पर अधिकार कर लेता है।
- बनवीर सोचता है कि उदयसिंह भी मर जाए, ताकि उसका कोई प्रतिस्पर्धी न रहे।
- पन्नाधाया कुतन्त्र जानकर उदयसिंह के स्थान पर अपने पुत्र चन्दन को शय्या पर सुला देती है।
- बनवीर चन्दन को उदयसिंह समझकर मार देता है, और पन्नाधाया राष्ट्रहित को अपने हित से ऊपर रखती है।
- बाद में उदयसिंह राजा बनता है, उससे महाराणा प्रताप होता है, और पन्नाधाया का त्याग अमर हो जाता है।
Key ideas & terms
- पन्नाधाया
- मेवाड़ की धाय (दाई); अपने पुत्र का बलिदान देकर उदयसिंह को बचाने वाली वीराङ्गना।
- धाया
- धाय/दाई (wet nurse); जो राजपुत्र का पालन करती थी।
- बनवीरः
- दुष्टबुद्धि, जिसने छल से शासन हड़पा तथा उदयसिंह को मारने का कुचक्र रचा।
- राष्ट्रहितम्
- "व्यक्तिहितं न, राष्ट्रहितम् एव श्रेष्ठम्" — पन्नाधाया के निर्णय का मूल विवेक।
- लङ्-लकारः
- भूतकाल का लकार; अपठत्, अरक्षत्, अभवत्, अचिन्तयत्।
- आचन्द्रार्कम्
- जब तक सूर्य-चन्द्र हैं तब तक; पन्नाधाया का त्याग आचन्द्रार्क रहेगा।
शब्दार्थ · Word meanings
- त्यागधनानाम्
- बलिदानियों का
- प्रभूतम्
- बहुत अधिक
- शत्रुनिबर्हणाः
- शत्रुओं का नाश करने वाली
- वीराङ्गनासु
- वीर नारियों में
- स्वर्णिमाक्षरैः
- सोने के अक्षरों से
- षोडशे शतके
- सोलहवीं शताब्दी में
- छलेन
- कपट से
- कुतन्त्रम्
- षड्यन्त्र
- दुष्टबुद्धिः
- बुरी बुद्धि वाला
- शायितवती
- सुला दिया
- अकल्पनीयः
- कल्पना से परे
- आचन्द्रार्कम्
- सूर्य-चन्द्र रहने तक
Extra questions & answers
पन्नाधाया कौन थी?
पन्नाधाया मेवाड़ के राजपुत्र उदयसिंह की धाय (दाई) तथा साहस-त्याग की अद्वितीय वीराङ्गना थी।
महाराणा सङ्ग्रामसिंह के दो पुत्र कौन थे?
उनके दो पुत्र विक्रमादित्य तथा उदयसिंह थे।
बनवीर ने शासन कैसे हड़पा?
बनवीर ने छल से विक्रमादित्य को मारकर मेवाड़ का शासन हड़प लिया।
बनवीर ने आगे क्या कुचक्र रचा?
उसने अकेला उत्तराधिकारी बनने के लिए उदयसिंह को भी मारने का कुचक्र रचा।
पन्नाधाया ने उदयसिंह को कैसे बचाया?
उसने उदयसिंह के स्थान पर अपने ही पुत्र चन्दन को सुला दिया, जिसे बनवीर ने उदयसिंह समझकर मार डाला।
पन्नाधाया के निर्णय का मूल विवेक क्या था?
उसका विवेक था — "व्यक्तिहित नहीं, राष्ट्रहित ही श्रेष्ठ है"।
आगे चलकर कौन मेवाड़ का राजा बना?
आगे चलकर उदयसिंह बनवीर को हराकर मेवाड़ का राजा बना।
महाराणा प्रताप कौन थे?
उदयसिंह के पुत्र, पराक्रमी योद्धा महाराणा प्रताप — जिनका अस्तित्व पन्नाधाया के बलिदान से जुड़ा है।
पन्नाधाया का बलिदान क्या-क्या सिखाता है?
यह बलिदान शौर्य, राष्ट्रभक्ति, कर्तव्यनिष्ठा, त्याग तथा विवेक सिखाता है।
भूतकाल के लिए कौन-सा लकार प्रयुक्त होता है?
भूतकाल के लिए लङ्-लकार प्रयुक्त होता है — जैसे अपठत्, अरक्षत्, अभवत्।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु—
(क) राजस्थानस्य वीराङ्गनासु का सुविख्याता ?
राजस्थानस्य वीराङ्गनासु पन्नाधाया सुविख्याता।
(ख) उदयसिंहः कस्य पुत्रः ?
उदयसिंहः महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रः।
(ग) बनवीरः कं मारयितुं कुतन्त्रम् अरचयत् ?
बनवीरः उदयसिंहम् मारयितुं कुतन्त्रम् अरचयत्।
(घ) कालान्तरे कः मेवाडस्य राजा अभवत् ?
कालान्तरे उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्।
(ङ) पन्नाधायायाः निर्णयः कीदृशः आसीत् ?
पन्नाधायायाः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
(च) महाराणाप्रतापः केषां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत् ?
महाराणाप्रतापः भारतीयानां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत्।
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु—
(क) पन्नाधाया कस्य अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति ?
पन्नाधाया साहसस्य त्यागस्य निष्ठायाः च अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति। सा त्यागे वीरतायां च अद्वितीया मूर्तिः आसीत्।
(ख) महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ कौ आस्ताम् ?
महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्।
(ग) दुष्टबुद्धिः बनवीरः किम् अचिन्तयत् ?
दुष्टबुद्धिः बनवीरः अचिन्तयत् यत् अहम् एकः एव उत्तराधिकारी भवेयम् न कोऽपि मम प्रतिस्पर्धी स्यात् इति।
(घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया किम् अकरोत् ?
बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती। एवं सा उदयसिंहम् अरक्षत्।
(ङ) आचन्द्रार्कं किं तिष्ठति ?
पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च आचन्द्रार्कं तिष्ठति।
(च) पन्नाधायायाः बलिदानं किं शिक्षयति ?
पन्नाधायायाः बलिदानं सर्वान् शौर्यं, राष्ट्रभक्तिं, कर्तव्यनिष्ठां, बलिदानं, विवेकं च शिक्षयति।
३. उदाहरणानुसारम् उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु—
(क) एकवचनम् ........... द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
एकवचनम् अमिलत् द्विवचनम् अमिलताम् बहुवचनम् अमिलन्।
(ख) एकवचनम् ........... द्विवचनम् अवदतम् बहुवचनम् ...........
एकवचनम् अवदः द्विवचनम् अवदतम् बहुवचनम् अवदत।
(ग) एकवचनम् अखादः द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
एकवचनम् अखादः द्विवचनम् अखादतम् बहुवचनम् अखादत।
(घ) एकवचनम् ........... द्विवचनम् ........... बहुवचनम् अलिखन्
एकवचनम् अलिखत् द्विवचनम् अलिखताम् बहुवचनम् अलिखन्।
(ङ) एकवचनम् ........... द्विवचनम् अरक्षाव बहुवचनम् ...........
एकवचनम् अरक्षम् द्विवचनम् अरक्षाव बहुवचनम् अरक्षाम।
(च) एकवचनम् ........... द्विवचनम् ........... बहुवचनम् अपिबत
एकवचनम् अपिबत् द्विवचनम् अपिबताम् बहुवचनम् अपिबन्।
(छ) एकवचनम् अपृच्छम् द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
एकवचनम् अपृच्छम् द्विवचनम् अपृच्छाव बहुवचनम् अपृच्छाम।
(ज) एकवचनम् ........... द्विवचनम् अमारयताम् बहुवचनम् ...........
एकवचनम् अमारयत् द्विवचनम् अमारयताम् बहुवचनम् अमारयन्।
(झ) एकवचनम् ........... द्विवचनम् ........... बहुवचनम् अभवाम
एकवचनम् अभवम् द्विवचनम् अभवाव बहुवचनम् अभवाम।
४. वाक्यानि पठित्वा उदाहरणानुसारं वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु—
(क) सः शालाम् अगच्छत्। द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
द्विवचनम् तौ शालाम् अगच्छताम्। बहुवचनम् ते शालाम् अगच्छन्।
(ख) बालिका पद्यम् अलिखत्। द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
द्विवचनम् बालिके पद्यम् अलिखताम्। बहुवचनम् बालिकाः पद्यम् अलिखन्।
(ग) शिक्षकः अवदत्। द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
द्विवचनम् शिक्षकौ अवदताम्। बहुवचनम् शिक्षकाः अवदन्।
(घ) सा चित्रम् अपश्यत्। द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
द्विवचनम् ते चित्रम् अपश्यताम्। बहुवचनम् ताः चित्रम् अपश्यन्।
(ङ) त्वम् अक्रीडः। द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
द्विवचनम् युवाम् अक्रीडतम्। बहुवचनम् यूयम् अक्रीडत।
(च) त्वं जलम् अनयः। द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
द्विवचनम् युवां जलम् अनयतम्। बहुवचनम् यूयं जलम् अनयत।
(छ) अहं मन्दिरम् अगच्छम्। द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
द्विवचनम् आवां मन्दिरम् अगच्छाव। बहुवचनम् वयं मन्दिरम् अगच्छाम।
(ज) अहं मधुरम् अखादम्। द्विवचनम् ........... बहुवचनम् ...........
द्विवचनम् आवां मधुरम् अखादाव। बहुवचनम् वयं मधुरम् अखादाम।
५. उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु—
(क) सः अचिन्तयत्।
कः अचिन्तयत्?
(ख) शयनस्थाने चन्दनं शायितवती।
कुत्र चन्दनं शायितवती? अथवा कं शयनस्थाने शायितवती?
(ग) राष्ट्रहितं श्रेष्ठम्।
किं श्रेष्ठम्?
(घ) बनवीरः चन्दनम् अमारयत्।
कं बनवीरः अमारयत्?
(ङ) तस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
कीदृशः तस्याः निर्णयः आसीत्?
(च) उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्।
कस्य राजा उदयसिंहः अभवत्?
(छ) मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्।
कस्य प्रतिस्पर्धी न स्यात्?
६. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां पदानां सन्धिं कुर्वन्तु—
(क) मम + अपि =
ममापि
(ख) विद्या + अर्थी =
विद्यार्थी
(ग) सह + अनुभूतिः =
सहानुभूतिः
(घ) कवि + इन्द्रः =
कवीन्द्रः
(ङ) गिरि + ईशः =
गिरीशः
(च) वेद + अलङ्कारः =
वेदालङ्कारः
(छ) दैत्य + अरिः =
दैत्यारिः
(ज) सु + उक्तिः =
सूक्तिः
७. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानि वाक्यानि वर्तमानकाले (लट्-लकारे) परिवर्तयन्तु—
(क) उदयसिंहः वीरः आसीत्।
उदयसिंहः वीरः अस्ति।
(ख) अहं तत् सर्वम् अपश्यम्।
अहं तत् सर्वं पश्यामि।
(ग) बनवीरः कुतन्त्रम् अकरोत्।
बनवीरः कुतन्त्रं करोति।
(घ) त्वं शयनस्थानम् अगच्छः।
त्वं शयनस्थानं गच्छसि।
(ङ) ते कथाम् अपठन्।
ते कथां पठन्ति।
(च) धात्री उदयसिंहम् अपृच्छत्।
धात्री उदयसिंहं पृच्छति।
(छ) वयं शूराः अभवाम।
वयं शूराः भवामः।
परियोजनाकार्यम्
भारतीयानां वीराङ्गनानां चित्राणि संगृह्य तासां पराक्रमं सारांशरूपेण स्वभाषया लिखन्तु। यथा– लक्ष्मीबाई, पद्मावती, कित्तूरुराणी चन्नम्मा, रुद्रम्मादेवी, झलकारी, रानीहाडी चेत्यादीनाम्।
परियोजनाकार्यम् - छात्रा स्वयं कुर्यात्। उदाहरणम् - रानी लक्ष्मीबाई झाँसीराज्यस्य वीराङ्गना आसीत्। सा १८५७ तमे स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे आङ्ग्लान् विरुद्धं युद्धम् अकरोत्। सा घोटकारूढा खड्गं धृत्वा शत्रून् संहृतवती। पद्मावती चित्तौडस्य रानी आसीत् यया स्वाभिमानरक्षार्थं जौहरं कृतम्। कित्तूरु राणी चन्नम्मा कर्नाटके आङ्ग्लान् पराजितवती। एवं सर्वाः वीराङ्गनाः राष्ट्रभक्तेः त्यागस्य च प्रतीकाः सन्ति इति स्वभाषया लेखनीयम्।