वन्दे भारतमातरम् — Class 7 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 1
CBSE Class 7 community
View all
7- Mathematics
- Science
- + 3 more
2- Mathematics
- Social Science
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- बालकौ मातरं पृच्छतः यत् ‘वन्दे मातरम्’ गीतस्य अर्थः, रचयिता, भाषा च का अस्ति।
- माता कथयति यत् एतत् गीतं बङ्किमचन्द्रचट्टोपाध्यायेन लिखितम्, संस्कृत-बाङ्ग्ला भाषयोः अस्ति, भारतमातुः वर्णनं करोति।
- ततः भारतमातुः माहात्म्यं, हिमालयः, समुद्रः, पर्वताः, नद्यः, तीर्थक्षेत्राणि च सुन्दररूपेण वर्ण्यन्ते।
- माता वदति यत् स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने एतत् गीतं मन्त्रवत् गीयते स्म, अद्यापि प्रेरणां ददाति।
- अनन्तरं त्रिवर्णध्वजस्य केशर, हरित, श्वेत वर्णानां तथा धर्मचक्रस्य सन्देशः सरलरूपेण बोध्यते।
- अन्ते सर्वे भारतभक्ताः भूत्वा भारतमातुः वन्दनं कुर्वन्ति तथा एकं देशभक्तिगीतं गायन्ति।
Key ideas & terms
- वन्दे
- प्रणाम करता/करती हूँ — आदरपूर्वक नमन; "वन्द्" धातु से उत्तमपुरुष एकवचन।
- मकुटरूपेण
- किरीट (मुकुट) के रूप में; तृतीया विभक्ति का प्रयोग — हिमालय भारतमाता के मस्तक पर मुकुट जैसा।
- रत्नाकरः
- समुद्र (रत्नों की खान); पाठ में यही भारतमाता के चरण प्रक्षालित करता है।
- धर्मचक्रम्
- झंडे के मध्य नीला चक्र, जिसमें २४ अरे (तीलियाँ) हैं; निरन्तर कर्तव्यपथ पर चलने का प्रतीक।
- सूचकः
- बोधक, संकेत करने वाला; जैसे केशरवर्णः त्यागशौर्यस्य सूचकः।
- सस्यश्यामला
- उपजों (फसलों) से हरी-भरी; हरित वर्ण भारतभूमि की समृद्धि का द्योतक।
शब्दार्थ · Word meanings
- जिज्ञासा
- जानने की इच्छा
- उपन्यासम्
- बड़ी कथा के रूप का ग्रन्थ
- स्वरूपस्य
- रूप के
- माहात्म्यम्
- महिमा, महत्त्व
- मुकुटरूपेण
- मुकुट के रूप में
- रत्नाकरः
- समुद्र
- तीर्थक्षेत्राणि
- पवित्र तीर्थस्थान
- विराजन्ते
- शोभित होते हैं
- स्वेदबिन्दुभिः
- पसीने की बूँदों से
- सस्यश्यामला
- फसलों से हरी-भरी
- धवलं यशः
- उज्ज्वल कीर्ति
- कर्तव्यपथे
- कर्तव्य के मार्ग पर
Extra questions & answers
"वन्दे मातरम्" गीत किस उपन्यास में संकलित है?
"वन्दे मातरम्" गीत बंकिमचन्द्र चट्टोपाध्याय द्वारा रचित "आनन्दमठ" नामक उपन्यास में संकलित है, जो १८८२ ई. में प्रकाशित हुआ।
यह गीत किन भाषाओं में है?
यह गीत संस्कृत तथा बाङ्ग्ला — इन दोनों भाषाओं में है।
पाठ में पर्वतराज किसे कहा गया है?
हिमालय को पर्वतराज कहा गया है, जो भारतमाता के मस्तक पर मुकुट के समान शोभित होता है।
भारतमाता के चरण कौन प्रक्षालित करता है?
रत्नाकर अर्थात् समुद्र स्वयं भारतमाता के चरण प्रक्षालित करता है।
तिरंगे का केशर (केसरिया) वर्ण किसका प्रतीक है?
केशर वर्ण त्याग तथा शौर्य की परम्परा का सूचक है — यह "जयतु सैनिकः" कहने को प्रेरित करता है।
हरित वर्ण क्या सन्देश देता है?
हरित वर्ण किसानों के परिश्रम से समृद्ध, सस्यश्यामला भारतभूमि का द्योतक है — यह "जयतु कृषकः" की प्रेरणा देता है।
श्वेत वर्ण का क्या अभिप्राय है?
श्वेत वर्ण शान्ति तथा सत्य का द्योतक है तथा वैज्ञानिकों के धवल यश का प्रतीक है — "जयतु वैज्ञानिकः"।
धर्मचक्र में कितने अरे हैं और यह क्या सिखाता है?
धर्मचक्र में चौबीस (२४) अरे हैं; यह निरन्तर कर्तव्यपथ पर बिना रुके चलते रहने का सन्देश देता है।
पाठ में कौन-कौन सी पवित्र नदियों का उल्लेख है?
गंगा, यमुना, सरस्वती, सिन्धु, ब्रह्मपुत्र, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, नर्मदा आदि पवित्र नदियों का उल्लेख है।
यह गीत स्वतन्त्रता-आन्दोलन में कैसे प्रयुक्त हुआ?
स्वतन्त्रता-आन्दोलन में सभी देशभक्त इसे मन्त्र के समान गाते थे; आज भी यह सब भारतीयों को प्रेरित करता है।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तरं लिखन्तु —
(क) पर्वतराजः कः?
पर्वतराजः हिमालयः अस्ति।
(ख) समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति?
समुद्रः भारतमातुः चरणौ प्रक्षालयति।
(ग) त्रिवर्णयुक्तः ध्वजः कुत्र विलसति?
त्रिवर्णयुक्तः राष्ट्रध्वजः भारतमातुः हस्ते विलसति।
(घ) ध्वजस्थितः केशरवर्णः अस्मान् किं वक्तुं प्रेरयति?
ध्वजस्थितः केशरवर्णः अस्मान् ‘जयतु सैनिकः’ इति वक्तुं प्रेरयति।
(ङ) कृषकबान्धवाः भारतभूमिं कैः सिञ्चन्ति?
कृषकबान्धवाः भारतभूमिं स्व-स्वेदबिन्दुभिः सिञ्चन्ति।
(च) केषां धवलं यशः राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति?
भारतीयानां वैज्ञानिकानां धवलं यशः राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति।
(छ) सूर्यः कं विना नित्यं सञ्चरति?
सूर्यः विरामं विना नित्यं सञ्चरति।
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु —
(क) पवित्राः नद्यः काः?
गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धुः, ब्रह्मपुत्रः, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी इत्यादयः पवित्राः नद्यः सन्ति।
(ख) विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः किमर्थम् आगच्छन्ति?
विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः असंख्याः जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयितुम् आगच्छन्ति।
(ग) धर्मचक्रं कं भावं बोधयति?
धर्मचक्रं ‘चलनीयं कर्तव्यपथे वै, न विरम, सततं चल’ इति भावं बोधयति। तत् जीवने श्रान्तेः आलस्यस्य प्रमादस्य च स्थानं न भवतु इति सन्देशं प्रयच्छति।
(घ) कृषकबान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमिः कथं सञ्जाता?
कृषकबान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमिः हरितवर्णमयी समृद्धा सस्यश्यामला च सञ्जाता।
(ङ) विज्ञानस्य केषु क्षेत्रेषु भारतीयैः यशः प्राप्तम्?
अणुशास्त्रे, सङ्गणकशास्त्रे, चिकित्साशास्त्रे, अन्तरिक्षशास्त्रे, आयुधशास्त्रे इत्यादिषु विज्ञानस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु भारतीयैः वैज्ञानिकैः महत् यशः प्राप्तम्।
(च) अन्ते सर्वे किं गीतं गायन्ति?
अन्ते सर्वे ‘वयं बालकाः भारतभक्ताः, वयं बालिकाः भारतभक्ताः, वयं हि सर्वे भारतभक्ताः पृथ्वीं स्वर्गं जेतुं शक्ताः’ इति गीतं गायन्ति।
३. रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
यथा– अस्माकं वत्सला भारतमाता। – केषां वत्सला भारतमाता?
केषां वत्सला भारतमाता? इति प्रश्नः।
(क) समुद्रः भारतमातुः चरणौ प्रक्षालयति। –
कः भारतमातुः चरणौ प्रक्षालयति? अथवा कस्याः चरणौ समुद्रः प्रक्षालयति?
(ख) जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयन्ति। –
के तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयन्ति? अथवा जनाः केषां धूलिं ललाटे स्थापयन्ति? अथवा जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं कुत्र स्थापयन्ति?
(ग) वीराः भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः। –
के भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः? अथवा वीराः कस्याः सेवां कृतवन्तः?
(घ) ‘जयतु कृषकः’ इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति। –
किं वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति? अथवा कं वक्तुं प्रेरयति एषः हरितवर्णः?
(ङ) नदी कष्टानि सहमाना प्रवहति। –
का कष्टानि सहमाना प्रवहति? अथवा नदी कानि सहमाना प्रवहति?
(च) वयं गौरववर्धनार्थं प्रयत्नं कुर्मः। –
के गौरववर्धनार्थं प्रयत्नं कुर्मः? अथवा वयं किमर्थं प्रयत्नं कुर्मः?
४. अधः प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानेषु रूपाणि लिखन्तु —
(क) ....................... ....................... ....................... (द्वितीया विभक्तिः)
यदि पदं चरणम् अस्ति तर्हि चरणम्, चरणौ, चरणानि – द्वितीया विभक्तौ।
(ख) नदी ....................... नद्यः (प्रथमा विभक्तिः)
नदी, नद्यौ, नद्यः।
(ग) ललाटे ....................... ....................... (सप्तमी विभक्तिः)
ललाटे, ललाटयोः, ललाटेषु – सप्तमी विभक्तौ।
(घ) देशाय ....................... ....................... (चतुर्थी विभक्तिः)
देशाय, देशाभ्याम्, देशेभ्यः – चतुर्थी विभक्तौ।
(ङ) चक्रम् ....................... चक्राणि (प्रथमा विभक्तिः)
चक्रम्, चक्रे, चक्राणि।
(च) ................ ....................... वैज्ञानिकैः (तृतीया विभक्तिः)
वैज्ञानिकेन, वैज्ञानिकाभ्याम्, वैज्ञानिकैः।
(छ) अहम् ....................... ....................... (प्रथमा विभक्तिः)
अहम्, आवाम्, वयम्।
(ज) विज्ञानस्य ....................... ....................... (षष्ठी विभक्तिः)
विज्ञानस्य, विज्ञानयोः, विज्ञानानाम्।
५. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषायां / प्रान्तीयभाषायाम् / आङ्ग्लभाषायां वा अनुवादं कुर्वन्तु —
(क) भारतभूमौ पवित्राः नद्यः प्रवहन्ति। –
अनुवादः - भारत की भूमि पर पवित्र नदियाँ बहती हैं। / Holy rivers flow in the land of India.
(ख) भारतस्य मस्तके हिमालयः मुकुटरूपेण शोभते। –
अनुवादः - भारत के मस्तक पर हिमालय मुकुट के रूप में शोभायमान है। / On India’s head the Himalaya shines like a crown.
(ग) भारतभूमौ श्रेष्ठाः पर्वताः विराजन्ते। –
अनुवादः - भारतभूमि पर श्रेष्ठ पर्वत विराजमान हैं। / Noble mountains adorn the land of India.
(घ) राष्ट्रध्वजे केशरः, श्वेतः, हरितः च वर्णाः सन्ति। –
अनुवादः - राष्ट्रध्वज में केसरिया, सफेद और हरा रंग है। / In the national flag there are saffron, white and green colours.
(ङ) वयं भारते जन्म प्राप्तवन्तः। –
अनुवादः - हमने भारत में जन्म प्राप्त किया है। / We have taken birth in India.
६. अधः प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं विभक्तिं वचनं च लिखन्तु —
(क) भारतमाता –
प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्।
(ख) नद्यः –
प्रथमा / द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्।
(ग) ललाटे –
सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्।
(घ) तीर्थक्षेत्राणाम् –
षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्।
(ङ) देशस्य –
षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्।
(च) बलिदानम् –
प्रथमा / द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्)।
(छ) कृषीवलबान्धवाः –
प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्।
(ज) अस्मान् –
द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम् (अस्मद् शब्दः)।
(झ) क्षेत्रेषु –
सप्तमी विभक्तिः, बहुवचनम्।
७. पाठे प्रयुक्तानि क्रियापदानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु —
पाठे प्रयुक्तानि क्रियापदानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु —
पाठे प्रयुक्तानि कानिचित् क्रियापदानि – शृणुमः, जानीमः, अस्ति, वर्तते, लिखितवान्, शोभते, प्रक्षालयति, विराजन्ते, प्रवहन्ति, सुशोभन्ते, आगच्छन्ति, गायन्ति स्म, भवामः, विलसति, प्रयच्छन्ति, कृतवन्तः, अर्पितवन्तः, प्रेरयति, सिञ्चन्ति, सञ्जाता, प्राप्तम्, विलसति, परिपोषयति, सञ्चरति, प्रवहति, प्रयच्छति, प्राप्तवन्तः, कुर्मः, गायामः।
८. अधः प्रदत्तानां क्रियापदानां त्रिषु पुरुषेषु त्रिषु वचनेषु च लट्-लकारस्य रूपाणि लिखन्तु —
भू धातुः (भवति) लट्-लकारः
प्रथमपुरुषः – भवति, भवतः, भवन्ति; मध्यमपुरुषः – भवसि, भवथः, भवथ; उत्तमपुरुषः – भवामि, भवावः, भवामः।
अस् धातुः (अस्ति) लट्-लकारः
प्रथमपुरुषः – अस्ति, स्तः, सन्ति; मध्यमपुरुषः – असि, स्थः, स्थ; उत्तमपुरुषः – अस्मि, स्वः, स्मः।
इष् धातुः (इच्छति / इच्छामः) लट्-लकारः
प्रथमपुरुषः – इच्छति, इच्छतः, इच्छन्ति; मध्यमपुरुषः – इच्छसि, इच्छथः, इच्छथ; उत्तमपुरुषः – इच्छामि, इच्छावः, इच्छामः।
गम् धातुः (आगच्छति / आगच्छन्ति) लट्-लकारः
प्रथमपुरुषः – आगच्छति, आगच्छतः, आगच्छन्ति; मध्यमपुरुषः – आगच्छसि, आगच्छथः, आगच्छथ; उत्तमपुरुषः – आगच्छामि, आगच्छावः, आगच्छामः।
परियोजनाकार्यम्
१. जयतु सैनिकः, जयतु कृषकः, जयतु वैज्ञानिकः इति उद्घोषान् बृहत्फलके विलिख्य विद्यालयस्य कक्षायाः च भित्तिषु स्थापयन्तु । एतेषां मातृभाषया अनुवादं च कुर्वन्तु।
कार्यम् – छात्रैः बृहति फलके ‘जयतु सैनिकः, जयतु कृषकः, जयतु वैज्ञानिकः’ इति सुन्दराक्षरैः लेखनीयम्, कक्षायां स्थापनीयं च। अनुवादः – ‘सैनिक की जय हो, किसान की जय हो, वैज्ञानिक की जय हो’ / ‘Victory to the soldier, victory to the farmer, victory to the scientist’।
२. स्वप्रदेशे विद्यमानानां नदीनां पर्वतानां तीर्थक्षेत्राणां च नामानि लिखन्तु।
छात्रः स्वप्रदेशानुसारं लिखेत्। उदाहरणम् – उत्तरप्रदेशे – नद्यः – गङ्गा, यमुना, सरयू; पर्वताः – विन्ध्याचलः; तीर्थक्षेत्राणि – अयोध्या, काशी, मथुरा, प्रयागराजः। अन्यप्रदेशे स्वप्रदेशस्य नामानि लेखनीयानि।
३. विरामदिनेषु मातापितृभ्यां सह कृषिक्षेत्रं गच्छन्तु । तत्र कृषिकार्यं दृष्ट्वा संस्कृतभाषया पञ्चवाक्यैः अस्य वर्णनं कुर्वन्तु अथवा चित्रं रचयन्तु।
उदाहरणम् पञ्चवाक्यानि – अहं जनकेन सह कृषिक्षेत्रं गतवान्। तत्र कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रं कर्षति स्म। क्षेत्रे हरितानि सस्यानि शोभन्ते। कृषकः स्वेदबिन्दुभिः भूमिं सिञ्चति। अहं कृषकाय धन्यवादं दत्तवान्। अथवा छात्रः कृषिक्षेत्रस्य चित्रम् रचयेत्।
४. दशानां (१०) देशभक्तानां नामसहितानि चित्राणि सङ्कलय्य A3 आकारस्य कलापत्रके (A3 size Drawing sheet) संश्लेषयन्तु।
छात्रैः महात्मा गान्धी, सुभाषचन्द्र बोस, भगत सिंह, झाँसी-लक्ष्मीबाई, तात्या टोपे, चन्द्रशेखर आजाद, सरदार पटेल, जवाहरलाल नेहरू, बाल गंगाधर तिलक, रानी चेन्नम्मा इत्यादीनां दश देशभक्तानां चित्राणि नामभिः सह संगृह्य A3 पत्रे संश्लेष्य प्रदर्शनीयानि।