अन्नाद् भवन्ति भूतानि — Class 7 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 9
CBSE Class 7 community
View all
7- Mathematics
- Science
- + 3 more
2- Mathematics
- Social Science
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- प्रस्तावना में भारत के प्राचीन संस्कृत-आश्रित ज्ञान और आचार्यों की महिमा बताई जाती है।
- पुत्री पूछती है कि मनुष्य, प्राणी और कीट इस भूतल पर कैसे आए।
- माता कहती है कि पहले ब्रह्म से आकाश, फिर वायु, अग्नि, जल और पृथिवी उत्पन्न होते हैं।
- माता आगे बताती है कि पृथिवी से ओषधियाँ और सस्य उत्पन्न होते हैं।
- फिर सस्य से आहार उत्पन्न होता है और आहार से कीट, प्राणी और मनुष्य उत्पन्न होते हैं।
- अंत में माता उपनिषद् और आधुनिक रसायनशास्त्र पढ़ने की बात कहती है, और पुत्री भी उपनिषद् पढ़ना चाहती है।
Key ideas & terms
- भूतानि
- समस्त प्राणी; "अन्नाद् भवन्ति भूतानि" — अन्न से सब प्राणी उत्पन्न होते हैं।
- ब्रह्म
- सर्वव्यापी चेतना-शक्ति/ऊर्जा; सृष्टि का मूल, जिससे क्रमशः आकाश आदि उत्पन्न हुए।
- उत्पत्तिक्रमः
- ब्रह्म → आकाश → वायु → अग्नि → जल → पृथ्वी → ओषधि → अन्न → प्राणी/मनुष्य।
- पञ्चमी विभक्ति
- अपादान कारक (किससे/से अलग होना); आहारात्, अग्नेः, हिमालयात्।
- तैत्तिरीयोपनिषद्
- वह उपनिषद् जिसमें यह सृष्टि-क्रम वर्णित है ("तस्माद्वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः...")।
- ओषधीनाम्
- जड़ी-बूटियों/औषधोपयोगी पादपों का; पृथ्वी से इनकी उत्पत्ति हुई।
शब्दार्थ · Word meanings
- जिज्ञासा
- जानने की इच्छा
- तदर्थम्
- उसके लिए
- उत्पत्तिक्रमम्
- उत्पत्ति का क्रम
- जानीयात्
- जानना चाहिए
- ब्रह्म
- सर्वव्यापी चेतन शक्ति
- व्याप्ता
- फैली हुई
- विस्तमृवती
- भूल गई
- ओषधीनाम्
- जड़ी-बूटियों का
- उक्तवती
- कहा
- पठनीयाः
- पढ़ने योग्य
- मौलिकं ज्ञानं
- मूल और अपना ज्ञान
- उत्कर्षः
- उन्नति
Extra questions & answers
"अन्नाद् भवन्ति भूतानि" का क्या अर्थ है?
इसका अर्थ है कि अन्न से सब प्राणी (भूत) उत्पन्न होते हैं।
सृष्टि के आरम्भ में सबसे पहले किसकी उत्पत्ति हुई?
सबसे पहले ब्रह्म से आकाश की उत्पत्ति हुई।
आकाश से किसकी उत्पत्ति हुई?
आकाश से वायु की उत्पत्ति हुई।
अग्नि से किसकी उत्पत्ति हुई?
अग्नि से जल की उत्पत्ति हुई।
पृथ्वी से किनकी उत्पत्ति हुई?
पृथ्वी से ओषधियों, सस्यों तथा वृक्षों की उत्पत्ति हुई।
आहार से किनकी उत्पत्ति हुई?
आहार (अन्न) से कीट, प्राणी तथा मनुष्य की उत्पत्ति हुई।
माता ने यह ज्ञान किन ग्रन्थों से पाया?
माता ने यह ज्ञान आधुनिक रसायनशास्त्र तथा उपनिषद्-ग्रन्थों — दोनों को पढ़कर पाया।
उपनिषद् पढ़ना क्यों आवश्यक है?
क्योंकि भारत का मौलिक ज्ञान उपनिषदों में निहित है, जिससे जीवन का उत्कर्ष होता है।
अपादान (किससे) के अर्थ में कौन-सी विभक्ति होती है?
अपादान के अर्थ में पञ्चमी विभक्ति होती है — जैसे आहारात्, अग्नेः, हिमालयात्।
यह सृष्टि-क्रम किस उपनिषद् पर आधारित है?
यह सृष्टि-क्रम तैत्तिरीयोपनिषद् (२-१-२) पर आधारित है।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु —
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (क) पुत्र्याः जिज्ञासा का ?
पुत्र्याः जिज्ञासा आसीत् यत् वयं मनुष्याः प्राणिनः कीटाः च कथं भूलोके आगताः।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ख) कस्मात् आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत् ?
ब्रह्मणः आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्। ब्रह्म इत्युक्ते सर्वत्र व्याप्ता चेतना-शक्तिः वा ऊर्जा।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ग) अग्नेः कस्य उत्पत्तिः अभवत् ?
अग्नेः जलस्य उत्पत्तिः अभवत्।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (घ) पृथिव्याः केषाम् उत्पत्तिः अभवत् ?
पृथिव्याः ओषधीनां सस्यानां वृक्षादीनां च उत्पत्तिः अभवत्।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ङ) आहारात् के उत्पन्नाः ?
आहारात् कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः च उत्पन्नाः। अन्नाद् भवन्ति भूतानि इति भावः।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (च) माता किं किं पठितवती ?
माता आधुनिकं रसायनशास्त्रम् उपनिषद्-ग्रन्थान् च पठितवती।
२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु —
२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (क) अम्ब ! मम काचिद् ........................................... अस्ति।
अम्ब! मम काचिद् जिज्ञासा अस्ति।
२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (ख) प्रथमं ........................................... आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।
प्रथमं ब्रह्मणः आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।
२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (ग) साक्षात् ........................................... उत्पत्तिं वदतु।
साक्षात् मनुष्याणाम् उत्पत्तिं वदतु।
२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (घ) ........................................... कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः खलु अम्ब ?
आहारात् कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः खलु अम्ब?.
२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (ङ) अहम् आधुनिकं ........................................... ........................................... च पठितवती।
अहम् आधुनिकं रसायनशास्त्रम् उपनिषद्-ग्रन्थान् च पठितवती।
२. पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु — (च) अस्माकं ........................................... ज्ञानं तेषु एव निहितम् अस्ति।
अस्माकं भारतस्य मौलिकं ज्ञानं तेषु एव निहितम् अस्ति।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु —
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — आहार शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
आहारः - एकवचनम् आहारः, द्विवचनम् आहारौ, बहुवचनम् आहाराः। पञ्चम्यां - आहारात्, आहाराभ्याम्, आहारेभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — मनुष्य शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
मनुष्यः - एकवचनम् मनुष्यः, द्विवचनम् मनुष्यौ, बहुवचनम् मनुष्याः। पञ्चम्यां - मनुष्यात्, मनुष्याभ्याम्, मनुष्येभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — वृक्ष शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
वृक्षः - एकवचनम् वृक्षः, द्विवचनम् वृक्षौ, बहुवचनम् वृक्षाः। पञ्चम्यां - वृक्षात्, वृक्षाभ्याम्, वृक्षेभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — अग्नि शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
अग्निः - एकवचनम् अग्निः, द्विवचनम् अग्नी, बहुवचनम् अग्नयः। पञ्चम्यां - अग्नेः, अग्निभ्याम्, अग्निभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — मुनि शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
मुनिः - एकवचनम् मुनिः, द्विवचनम् मुनी, बहुवचनम् मुनयः। पञ्चम्यां - मुनेः, मुनिभ्याम्, मुनिभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — पेटिका शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
पेटिका - एकवचनम् पेटिका, द्विवचनम् पेटिके, बहुवचनम् पेटिकाः। पञ्चम्यां - पेटिकायाः, पेटिकाभ्याम्, पेटिकाभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — वाटिका शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
वाटिका - एकवचनम् वाटिका, द्विवचनम् वाटिके, बहुवचनम् वाटिकाः। पञ्चम्यां - वाटिकायाः, वाटिकाभ्याम्, वाटिकाभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — माला शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
माला - एकवचनम् माला, द्विवचनम् माले, बहुवचनम् मालाः। पञ्चम्यां - मालायाः, मालाभ्याम्, मालाभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — कूपी शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
कूपी - एकवचनम् कूपी, द्विवचनम् कूप्यौ, बहुवचनम् कूप्यः। पञ्चम्यां - कूप्याः, कूपीभ्याम्, कूपीभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — नदी शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
नदी - एकवचनम् नदी, द्विवचनम् नद्यौ, बहुवचनम् नद्यः। पञ्चम्यां - नद्याः, नदीभ्याम्, नदीभ्यः।
३. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु — नगरी शब्दस्य वचनपरिवर्तनम्
नगरी - एकवचनम् नगरी, द्विवचनम् नगर्यौ, बहुवचनम् नगर्यः। पञ्चम्यां - नगर्याः, नगरीभ्याम्, नगरीभ्यः।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (क) माता आपणात् गृहम् आगच्छति। कुतः प्रश्नः
माता कुतः गृहम् आगच्छति? उत्तरम् - माता आपणात् गृहम् आगच्छति।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (क) माता आपणात् गृहम् आगच्छति। कस्मात् प्रश्नः
माता कस्मात् गृहम् आगच्छति? उत्तरम् - माता आपणात् गृहम् आगच्छति।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ख) राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति। कुतः प्रश्नः
राजेशः कुतः पुस्तकम् आनयति? उत्तरम् - राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ख) राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति। कस्मात् प्रश्नः
राजेशः कस्मात् पुस्तकम् आनयति? उत्तरम् - राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ग) विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्। कुतः प्रश्नः
विकासः कुतः लेखनीं स्वीकृतवान्? उत्तरम् - विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ग) विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्। कस्मात् प्रश्नः
विकासः कस्मात् लेखनीं स्वीकृतवान्? उत्तरम् - विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (घ) माता गृहात् पुत्रं पश्यति। कुतः प्रश्नः
माता कुतः पुत्रं पश्यति? उत्तरम् - माता गृहात् पुत्रं पश्यति।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (घ) माता गृहात् पुत्रं पश्यति। कस्मात् प्रश्नः
माता कस्मात् पुत्रं पश्यति? उत्तरम् - माता गृहात् पुत्रं पश्यति।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ङ) हिमालयात् गङ्गा प्रवहति। कुतः प्रश्नः
गङ्गा कुतः प्रवहति? उत्तरम् - हिमालयात् गङ्गा प्रवहति।
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ङ) हिमालयात् गङ्गा प्रवहति। कस्मात् प्रश्नः
गङ्गा कस्मात् प्रवहति? उत्तरम् - हिमालयात् गङ्गा प्रवहति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु —
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (१) जन्म (त्रीणि अक्षराणि)
जन्म इत्यस्य पर्यायः पाठे उत्पत्तिः अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (२) मातः (अक्षरद्वयम्)
मातः इत्यस्य पर्यायः अम्ब अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (३) सत्यम् (अक्षरद्वयम्)
सत्यम् इत्यस्य पर्यायः आम् अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (४) अपि (एकम् अक्षरम्)
अपि इत्यस्य पर्यायः च अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (५) ओषधीनाम् (त्रीणि अक्षराणि)
ओषधीनाम् इत्यस्य पर्यायः सस्यानाम् अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (६) तदर्थम् (अक्षरद्वयम्)
तदर्थम् इत्यस्य पर्यायः अतः अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — वामतः दक्षिणम् (७) कस्मिन् समये (अक्षरद्वयम्)
कस्मिन् समये इत्यस्य पर्यायः कदा अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (१) उन्नतिः (त्रीणि अक्षराणि)
उन्नतिः इत्यस्य पर्यायः उत्कर्षः अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (२) समाप्तम् (चत्वारि अक्षराणि)
समाप्तम् इत्यस्य पर्यायः निहितम् इति अथवा पूर्णम् इति पाठाधारे।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (३) गगनस्य (चत्वारि अक्षराणि)
गगनस्य इत्यस्य पर्यायः आकाशस्य अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (४) बुद्धिमती (त्रीणि अक्षराणि)
बुद्धिमती इत्यस्य पर्यायः चतुरा अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (५) सकलम् (अक्षरद्वयम्)
सकलम् इत्यस्य पर्यायः सर्वम् अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (६) ततः परम् (चत्वारि अक्षराणि)
ततः परम् इत्यस्य पर्यायः अनन्तरम् अस्ति।
५. अधः प्रदत्तानि पदानि पठन्तु, तेषां पदानां पर्यायपदानि पाठेषु सन्ति, तानि चित्वा निर्देशानुसारं पदरञ्जन्यां लिखन्तु — उपरिष्टात् अधः (८) किल (अक्षरद्वयम्)
किल इत्यस्य पर्यायः खलु अस्ति।
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (क) शुकाचार्यः – महादेवः
शुकाचार्यः महादेवात् विद्यां प्राप्तवान्।
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ख) पद्मपादः – शङ्कराचार्यः
पद्मपादः शङ्कराचार्यात् विद्यां प्राप्तवान्।
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ग) विवेकानन्दः – रामकृष्णः
विवेकानन्दः रामकृष्णात् विद्यां प्राप्तवान्।
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (घ) रामः – वसिष्ठः
रामः वसिष्ठात् विद्यां प्राप्तवान्।
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (घ) भीष्मः – परशुरामः
भीष्मः परशुरामात् विद्यां प्राप्तवान्।
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ङ) चन्द्रगुप्तः – चाणक्यः
चन्द्रगुप्तः चाणक्यात् विद्यां प्राप्तवान्।
६. उदाहरणानुसारं कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् इति पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (च) अर्जुनः – द्रोणाचार्यः
अर्जुनः द्रोणाचार्यात् विद्यां प्राप्तवान्।
७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु —
७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (क) राधा नगरात् आगच्छति।
राधा नगर से आती है। Radha is coming from the city.
७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (ख) विनयः वृक्षात् पुष्पाणि चिनोति।
विनय पेड़ से फूल तोड़ता है। Vinay plucks flowers from the tree.
७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (ग) सन्दीपः कार्यालयात् गृहं गतवान्।
संदीप कार्यालय से घर गया। Sandeep went home from the office.
७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (घ) भगिनी दूरात् वाहनं पश्यति।
बहन दूर से वाहन देखती है। The sister sees the vehicle from afar.
७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (ङ) महेशः शालायाः गृहम् आगतवान्।
महेश पाठशाला से घर आया। Mahesh came home from the school.
७. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया, प्रान्तीयभाषया आङ्ग्लभाषया वा अनुवादं कुर्वन्तु — (च) बालः कपाटिकायाः धनं स्वीकरोति।
बालक अलमारी से धन लेता है। The boy takes money from the cupboard.
परियोजनाकार्यम्
परियोजनाकार्यम् — १. भारतस्य गणितज्ञानां प्राचीनविज्ञानिनां खगोलविज्ञानिनां चित्राणि संगृह्य अधः तेषां नामानि लिखित्वा एकं भित्तिपत्रं कुर्वन्तु।
छात्रः आर्यभटः, वराहमिहिरः, भास्कराचार्यः, ब्रह्मगुप्तः इत्यादीनां गणितज्ञ-खगोलविदाम् चित्राणि संगृह्य तेषां नाम, कालः, च प्रमुखः आविष्कारः इति लिखित्वा सुन्दरं भित्तिपत्रं निर्मातुं शक्नोति। यथा आर्यभटः - शून्यस्य सिद्धान्तः, भास्कराचार्यः - लीलावती ग्रन्थः।
परियोजनाकार्यम् — २. प्राचीनभारतस्य राज्यानां नामानि, तेषाम् आधुनिकनामानि च लिखन्तु। यथा– इन्द्रप्रस्थः — देहली, कर्णपुरम् — कानपुर
प्राचीनम् - आधुनिकम्: इन्द्रप्रस्थः - देहली, कर्णपुरम् - कानपुर, वाराणसी - बनारस, पाटलिपुत्रम् - पटना, प्रयागः - प्रयागराजः, उज्जयिनी - उज्जैन, मिथिला - दरभंगा क्षेत्रम्। छात्रः मानचित्रम् दृष्ट्वा सूचीं निर्मातुं शक्नोति।
परियोजनाकार्यम् — ३. मातृभाषायां प्रान्तीयभाषायां वा पदरञ्जन्याः (SUDOKU) निर्माणं कुर्वन्तु।
छात्रः स्वमातृभाषायाः अक्षरैः वा अङ्कैः सह
परियोजनाकार्यम् — ४. कक्षायां संस्कृतस्य वस्तुप्रदर्शिन्याः आयोजनं कुर्वन्तु।
कक्षायां छात्राः संस्कृतग्रन्थानाम्, ताडपत्राणाम्, प्राचीनसिक्कानाम्, विज्ञानयन्त्राणाम् चित्राणाम् च प्रदर्शनीं कर्तुं शक्नुवन्ति। संस्कृतश्लोकानां सस्वरपाठः, नाट्याभिनयः च अपि आयोजनीयः।
परियोजनाकार्यम् — ५. भवतः अथवा परिवारजनानां जन्मदिनोत्सवे न्यूनाति-न्यूनम् एकस्य वृक्षस्य आरोपणं कुर्वन्तु। प्रतिदिनं जलेन सिञ्चन्तु।
प्रत्येकं जन्मदिनम् एकः वृक्षः आरोपणीयः। नीमः, आम्रः, तुलसी, पीपलः इत्यादीनां पर्यावरण-हितकराणां वृक्षाणां रोपणं कृत्वा प्रतिदिनं जलदानं, रक्षणं च करणीयम्। अनेन पर्यावरणसंरक्षणं भवति।