द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः — Class 7 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 11
CBSE Class 7 community
View all
7- Mathematics
- Science
- + 3 more
2- Mathematics
- Social Science
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- अध्यापिका चित्र दिखाकर छात्रों से अण्डमान द्वीप के विषय में जानने को कहती हैं।
- मानचित्र देखकर छात्र अण्डमान की स्थिति, राजधानी और उसके पुराने नाम के बारे में सुनते हैं।
- सूर्यांश जालपुटे खोजकर द्वीप के प्राचीन नामों और उनके इतिहास की जानकारी बताता है।
- अध्यापिका सेल्युलर कारागार, कालापानी और स्वातन्त्र्यवीर सावरकर के कष्टों का वर्णन करती हैं।
- छात्र अण्डमान की जनजातियों, तटों, उद्यानों और समुद्रतल के सुन्दर दृश्यों के बारे में जानते हैं।
- अन्त में छात्र वहाँ की आजीविका सुनकर प्रसन्न होते हैं और सब मिलकर एक श्लोक गाते हैं।
Key ideas & terms
- अण्डमानः
- भारत के आठ केन्द्रशासित प्रदेशों में से एक द्वीपसमूह; राजधानी श्रीविजयपुरम्।
- सेल्युलर कारागारः
- कालापानी; ब्रिटिशों द्वारा स्वतन्त्रता-सेनानियों के दमन हेतु बना त्रितलात्मक कारागार।
- सावरकरः
- स्वातन्त्र्यवीर जिन्होंने सेल्युलर जेल में दस वर्ष कल्पनातीत यातना सही।
- जनजातयः
- अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली — द्वीप की विशिष्ट जनजातियाँ।
- विश्व-धरोहर
- यूनेस्को की वैश्विक-सम्पद सूची, जिसमें कालापानी संरक्षित है।
- विशेषण-विशेष्य
- विशेषण अपने विशेष्य के लिंग-वचन-विभक्ति के अनुसार चलता है — "नीलं समुद्रम्"।
शब्दार्थ · Word meanings
- केन्द्रशासितप्रदेशेषु
- केंद्र द्वारा शासित प्रदेशों में
- जालपुटे
- वेबसाइट पर
- अन्वेषणम्
- खोज
- अधिकिकारिक-जालपुटे
- सरकारी वेबसाइट पर
- कारागारम्
- जेल
- त्रितलात्मकम्
- तीन तल वाला
- कल्पनातीतम्
- कल्पना से परे
- वैश्विकसम्पदः सूच्याम्
- विश्व धरोहर सूची में
- जनजातयः
- वनवासी समुदाय
- श्वेतरेणुः
- सफेद बालू
- पारदर्शि जलम्
- आर-पार दिखने वाला जल
- आजीविकार्थम्
- जीविका के लिए
Extra questions & answers
अण्डमान-द्वीप की राजधानी क्या है?
अण्डमान की राजधानी श्रीविजयपुरम् है, जिसका पूर्व नाम पोर्ट-ब्लेयर था।
रामायणकाल में अण्डमान का नाम क्या था?
रामायणकाल में इसका नाम "हन्दुकमान" था, जो प्रायः "हनुमान" का परिवर्तित रूप है।
सेल्युलर कारागार का अपर नाम क्या है?
सेल्युलर कारागार का अपर नाम "कालापानी" है।
वीर सावरकर ने कितने वर्ष कष्ट सहा?
वीर सावरकर ने इस कारागार में दस (दश) वर्ष कल्पनातीत घोर कष्ट सहा।
अण्डमान में कौन-कौन सी जनजातियाँ रहती हैं?
अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा तथा सेण्टिनली जनजातियाँ वहाँ रहती हैं।
राधानगर-तट की क्या विशेषता है?
राधानगर-तट का श्वेत बालू, निर्मल नीला जल तथा पारदर्शी समुद्रतल अविस्मरणीय हैं।
अण्डमान के लोग आजीविका के लिए क्या करते हैं?
वे मोती-माला, शुक्ति-शिल्प, नारियल-शिल्प, मसाले, कृषि तथा मत्स्य-व्यापार से जीविका चलाते हैं।
कालापानी अब किस सूची में संरक्षित है?
कालापानी अब यूनेस्को की वैश्विक-सम्पद (विश्व-धरोहर) सूची में संरक्षित है।
विशेषण अपने विशेष्य के अनुसार कैसे चलता है?
विशेषण अपने विशेष्य के लिंग, वचन तथा विभक्ति के अनुसार चलता है — जैसे "नीलं समुद्रम्"।
स्वराजद्वीप में कौन-सी गतिविधियाँ होती हैं?
वहाँ स्कूबा-डाइविंग, स्नॉर्कलिंग, सिन्धु-तलविहार (सी-वॉक) आदि गतिविधियाँ होती हैं।
वयम् अभ्यासं कुर्मः
१. पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु — हान्दुमान्
अण्डमानः — रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम हान्दुमान् इति आसीत्, यत् हनूमान् इति शब्दस्य परिवर्तितं रूपम् अस्ति।
१. पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु — कालापानी
सेल्युलरकारागारः — अस्मिन् द्वीपे स्थितस्य त्रितलात्मकस्य कारागारस्य अपरं नाम कालापानी इति अस्ति।
१. पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु — जारवा
जनजातिः — जारवा इति अण्डमाने निवसन्ती एका विशिष्टा जनजातिः अस्ति।
१. पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु — स्वराजद्वीपः
एलीफेण्टा — स्वराजद्वीपे एलीफेण्टा-तटे सिन्धुतलविहारादयः गतिविधयः चलन्ति।
१. पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु — राधानगरतटः
श्वेतरेणुः — राधानगरतटे श्वेतरेणुः नीलं निर्मलं जलं पारदर्शि समुद्रतलं च अस्ति।
१. पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु — स्वातन्त्र्यवीरः
सावरकरः — स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः अत्र दश वर्षाणि कल्पनातीतं कष्टं सोढवान्।
२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (क) रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम किम् आसीत्?
रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम हण्डुमान् आसीत्। एषः शब्दः हनूमान् इति शब्दस्य परिवर्तितं रूपम् इति मन्यते।
२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ख) स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः कति वर्षाणि कष्टं सोढवान्?
स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः मातृभूमेः रक्षणाय अण्डमानस्य सेल्युलरकारागारे दश वर्षाणि यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान्।
२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ग) अण्डमानद्वीपे काः जनजातयः निवसन्ति?
अण्डमानद्वीपे अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली इत्यादयः विशिष्टाः जनजातयः निवसन्ति।
२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (घ) अण्डमानद्वीपे आजीविकार्थं जनाः किं कुर्वन्ति?
अण्डमानद्वीपे जनाः मुक्तामालानां शुक्तिशिल्पानां नारिकेलशिल्पानां उपस्कराणां च उत्पादनं वाणिज्यं च कृत्वा आजीविकां चलयन्ति। केचन कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।
२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (ङ) अन्ते सर्वे मिलित्वा कं श्लोकं गायन्ति?
अन्ते सर्वे मिलित्वा हुतात्मनां पूततपःस्थलीयं विनायकादिस्तुतिभाजनानाम् स्वराष्ट्रधर्मं ननु शिक्षयन्ती सुदर्शनीया भुवि तीर्थकल्पा इति श्लोकं गायन्ति।
३. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (क) अण्डमानद्वीपस्य राजधानी ..................................... अस्ति।
अण्डमानद्वीपस्य राजधानी श्रीविजयपुरम् अस्ति। पूर्वम् अस्य नाम पोर्ट-ब्लेयर इति आसीत्।
३. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ख) सूर्यांशः गृहं गत्वा ..................................... अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
सूर्यांशः गृहं गत्वा जालपुटे अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
३. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ग) प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ..................................... इति आसीत्।
प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम अगादेमन इति आसीत्।
३. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (घ) अस्मिन् द्वीपे ..................................... इति कारागारम् अस्ति।
अस्मिन् द्वीपे सेल्युलर इति कारागारम् अस्ति, यस्य अपरं नाम कालापानी इत्यपि अस्ति।
३. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ङ) वयं स्वातन्त्र्यवीराणां ..................................... सुखेन जीवामः।
वयं स्वातन्त्र्यवीराणां बलिदानेन सुखेन जीवामः।
३. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (च) कालापानी ..................................... संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्यां संरक्षितम्।
कालापानी युनेस्को-संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्यां संरक्षितम्।
३. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (छ) कृषिकार्येण ..................................... च जीविकां निर्वहन्ति।
कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।
४. अधोलिखितानां विशेषण-विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (क) नीलम् समुद्रतटेषु
नीलम् समुद्रम् — नीलं समुद्रं बहु आकर्षकं दृश्यते।
४. अधोलिखितानां विशेषण-विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ख) सुन्दरतमेषु आपणे
सुन्दरतमेषु समुद्रतटेषु — राधानगरतटः भारतस्य सुन्दरतमेषु समुद्रतटेषु अन्यतमम् अस्ति।
४. अधोलिखितानां विशेषण-विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ग) स्वीयाः समुद्रम्
स्वीयाः रीतिपरम्पराः — जनजातीनां स्वीयाः रीतिपरम्पराः सन्ति।
४. अधोलिखितानां विशेषण-विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (घ) विविधवर्णाः रीतिपरम्पराः
विविधवर्णाः मत्स्याः — समुद्रस्य अन्तर्भागे विविधवर्णाः मत्स्याः सन्ति।
४. अधोलिखितानां विशेषण-विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (ङ) स्थानीये स्थानम्
स्थानीयम् आपणे — स्थानीये आपणे नारिकेलशिल्पानि लभ्यन्ते।
४. अधोलिखितानां विशेषण-विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (च) प्रथमम् मत्स्याः
प्रथमम् स्थानम् — राधानगरतटस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (क) नूतने
नूतने गृहे — नूतने गृहे वयं निवसामः।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (ख) पवित्रं
पवित्रं गुरुकुलम् — पवित्रं गुरुकुलम् वन्दनीयम्।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (ग) रक्तायां
रक्तायां शाटिकायां — रक्तायां शाटिकायां सुन्दरं चित्रं अस्ति।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (घ) उत्तमानि
उत्तमानि पुस्तकानि — उत्तमानि पुस्तकानि पठनीयानि।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (ङ) सुदीर्घः
सुदीर्घः मार्गः — सुदीर्घः मार्गः अस्ति।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (च) सुन्दरी
सुन्दरी युवती — सुन्दरी युवती गीतं गायति।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (छ) उन्नतान्
उन्नतान् वृक्षान् — उन्नतान् वृक्षान् पश्यामः।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (ज) विशालां
विशालां पाठशालां — विशालां पाठशालां गच्छामः।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (झ) स्थूलाय
स्थूलाय गजाय — स्थूलाय गजाय फलं यच्छ।
५. पट्टिकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु — (ञ) तस्य
तस्य तटस्य — तस्य तटस्य शोभा दर्शनीया।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (क) .......................... पुष्पाणाम् उद्यानम् अस्ति।
तेषां पुष्पाणाम् उद्यानम् अस्ति।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (ख) .......................... वृद्धा आपणं गच्छति।
एषा वृद्धा आपणं गच्छति।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (ग) .......................... चित्रे चन्द्रयानम् अस्ति।
तस्मिन् चित्रे चन्द्रयानम् अस्ति।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (घ) .......................... शिक्षकः संस्कृतं पाठयति।
सः शिक्षकः संस्कृतं पाठयति।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (ङ) .......................... बालकाः जलं पिबन्ति।
ते बालकाः जलं पिबन्ति।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (च) .......................... पुष्पम् आकर्षकम् अस्ति।
तत् पुष्पम् आकर्षकम् अस्ति।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (छ) .......................... कन्दुकेन क्रीडन्ति।
तेन कन्दुकेन क्रीडन्ति।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (ज) .......................... शिक्षिकाः गीतं शिक्षयन्ति।
ताः शिक्षिकाः गीतं शिक्षयन्ति।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (झ) .......................... मयूरौ नृत्यतः।
तौ मयूरौ नृत्यतः।
६. पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — (ञ) .......................... बालिकायै पुस्तकानि यच्छ।
तस्यै बालिकायै पुस्तकानि यच्छ।
७. पाठे प्रयुक्तानि अव्ययपदानि क्रियापदानि च चित्वा समुचिते स्थाने लिखन्तु —
अव्ययानि — कुत्र, खलु, आम्, नैव, सावधानं, अद्य, अत्र, अपि, एव, सह, च, इति, यावत्। क्रियापदानि — पश्यन्तु, अस्ति, जानन्ति, दर्शयन्ती, इच्छामः, इच्छति, प्रतिभाति, गत्वा, अकरवम्, अन्विष्टवान्, दृष्टवान्, सोढवान्, निवसन्ति, चलन्ति, दृश्यते, गायन्ति, कुर्वन्ति, निर्वहन्ति, गमिष्यामः, स्मरामि।
८. निम्नलिखितानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु — (क) द्वीपानां समूहः
द्वीपसमूहः
८. निम्नलिखितानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु — (ख) रामायणस्य काले
रामायणकाले
८. निम्नलिखितानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु — (ग) भारतस्य भूमिः
भारतभूमिः
८. निम्नलिखितानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु — (घ) उद्योगस्य विषयः
उद्योगविषयः
८. निम्नलिखितानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु — (ङ) देशस्य भक्तः
देशभक्तः
८. निम्नलिखितानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु — (च) समुद्रस्य तलम्
समुद्रतलम्
परियोजनाकार्यम्
१. ‘अण्डमान’ इति क्षेत्रस्य विभिन्नानां स्थानानां तटानां च चित्राणि सङ्गृह्य शीर्षकसहितं सङ्ग्रह-पुस्तिकायां स्थापयन्तु।
छात्राः अण्डमानस्य विभिन्नानि प्रसिद्धानि स्थानानि यथा सेल्युलरकारागारः, राधानगरतटः, नॉर्थ-बे-द्वीपः, महात्मगान्धि-मरीन-राष्ट्रियम् उद्यानं, कालापत्थरतटः, विजयनगरतटः, स्वराजद्वीपस्य एलीफेण्टा-तटः इत्यादीनां चित्राणि अन्तर्जालात् वा पत्रिकाभ्यः सङ्गृह्य सङ्ग्रह-पुस्तिकायां शीर्षकं दत्त्वा स्थापयेयुः। प्रत्येकं चित्रस्य अधः नाम स्थानस्य च द्वित्रं वाक्येषु वर्णनं लिखेयुः।
२. भवान्/भवती पितृभ्यां / शिक्षकैः सह भ्रमणाय पर्वतप्रदेशे तटीयप्रदेशे च अगच्छत् तस्य एकेन परिच्छेदेन वर्णनं लिखन्तु।
अहं गतवर्षे पितृभ्यां सह पर्वतप्रदेशे शिमलां अगच्छम्। तत्र हारित्यं शीतलवायुः हिमाच्छादिताः शिखराणि च अपश्यम्। तथैव तटीयप्रदेशे पुरीतटे अपि अगच्छम्। तत्र नीलः समुद्रः श्वेतरेणुः नारिकेलवृक्षाः च आसन्। उभयत्र प्रकृतेः सौन्दर्यं दृष्ट्वा अहं अतीव प्रसन्नः अभवम्।