क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् — Class 7 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 6
CBSE Class 7 community
View all
7- Mathematics
- Science
- + 3 more
2- Mathematics
- Social Science
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
The story in steps
- वर्षा होने पर बालिकाएँ बाहर नहीं जातीं और घर में नई क्रीड़ा करने की बात करती हैं।
- दीपिका अन्त्याक्षरी क्रीड़ा का नाम बताती है और सब मिलकर क्रीड़ा करने को तैयार होते हैं।
- वे दो गण बनाती हैं, जिनके नाम ‘ज्ञानमाला’ और ‘रत्नमाला’ रखे जाते हैं।
- क्रीड़ा का नियम बताया जाता है कि एक दल श्लोक गाता है और दूसरा अन्तिम व्यञ्जन से नया श्लोक कहता है।
- ज्ञानमाला ‘र’ अक्षर से आरम्भ करती है और दोनों दल क्रम से विद्या-सम्बन्धी श्लोक कहते हैं।
- श्लोकों के माध्यम से विद्या की महिमा, सज्जनता, समय का सदुपयोग और विद्याधन की श्रेष्ठता प्रकट होती है।
Key ideas & terms
- अन्त्याक्षरी
- खेल जिसमें एक श्लोक के अन्तिम व्यञ्जनवर्ण से अगला श्लोक आरम्भ किया जाता है।
- किंशुकाः
- पलाश/ढाक के पुष्प; सुन्दर पर गन्धहीन — विद्याहीन व्यक्ति की उपमा।
- धीमताम्
- बुद्धिमानों का; इनका समय काव्य-शास्त्र-विनोद में बीतता है।
- विद्याधनम्
- विद्यारूपी धन; न चोरी होता, न बँटता, बाँटने पर बढ़ता — सर्वधनप्रधान।
- शनैः शनैः
- धीरे-धीरे; पथ, कन्था, पर्वतलङ्घन, विद्या तथा वित्त — सब क्रमशः सधते हैं।
- भूषणम्
- आभूषण; "विद्या सर्वस्य भूषणम्" — विद्या सबका आभूषण है।
शब्दार्थ · Word meanings
- निर्गन्धाः
- गन्धहीन
- किंशुकाः
- पलाश के वृक्ष
- धीमताम्
- बुद्धिमान लोगों का
- व्यसनेन
- भोग-विलास से
- परिपीडनाय
- कष्ट देने के लिए
- खलः
- दुष्ट व्यक्ति
- भारभूताः
- भार स्वरूप
- तत्त्वज्ञानम्
- यथार्थ ज्ञान
- प्रच्छन्नगुप्तम्
- ढँका हुआ और सुरक्षित
- विद्याविहीनः
- विद्यारहित
- ध्रुवम्
- निश्चित
- चोरहार्यम्
- चोर द्वारा हरने योग्य
Extra questions & answers
विद्याहीन व्यक्ति किसके समान होता है?
रूप-यौवन-कुल होने पर भी विद्याहीन व्यक्ति गन्धहीन पलाश-पुष्प (किंशुक) के समान शोभाहीन होता है।
बुद्धिमानों का समय कैसे बीतता है?
बुद्धिमानों का समय काव्य तथा शास्त्र के विनोद में बीतता है, जबकि मूर्खों का व्यसन, निद्रा तथा कलह में।
दुर्जन तथा सज्जन की विद्या में क्या अन्तर है?
दुर्जन की विद्या विवाद, धन अहंकार तथा शक्ति परपीडन के लिए होती है; सज्जन की ज्ञान, दान तथा रक्षण के लिए।
कौन-से लोग पृथ्वी पर भार माने गए हैं?
जिनमें विद्या, तप, दान, ज्ञान, शील, गुण तथा धर्म नहीं — वे पशु के समान भारभूत हैं।
विद्या को किन-किन रूपों में श्रेष्ठ बताया गया है?
विद्या मनुष्य का श्रेष्ठ सौन्दर्य, गुप्त धन, विदेश में बन्धु, गुरुओं का गुरु तथा परम देवता है।
"शनैः शनैः" वाला श्लोक क्या सिखाता है?
पथ, कन्था (वस्त्र), पर्वतलङ्घन, विद्या तथा वित्त — ये पाँच धीरे-धीरे, क्रमपूर्वक सिद्ध करने चाहिए।
विद्याधन को सर्वश्रेष्ठ क्यों कहा गया है?
विद्याधन को चोर नहीं चुरा सकता, राजा नहीं छीन सकता, भाइयों में नहीं बँटता और बाँटने से बढ़ता है — इसीलिए वह सर्वधनप्रधान है।
विद्या प्राप्त होने पर मनुष्य को क्या-क्या मिलता है?
विद्या प्राप्त होने पर वृत्ति (आजीविका), कीर्ति, लक्ष्मी, यशस्विनी वाणी, तत्त्वज्ञान तथा परम शान्ति मिलती है।
"विद्या सर्वस्य भूषणम्" का क्या आशय है?
जैसे चन्द्र तारों का, पुष्प लता का तथा राजा पृथ्वी का आभूषण है, वैसे ही विद्या सबका आभूषण है।
इस पाठ में कौन-सा खेल खेला जाता है?
इस पाठ में "श्लोक-अन्त्याक्षरी" खेल खेला जाता है, जहाँ अन्तिम व्यञ्जन से अगला श्लोक आरम्भ होता है।
वयम् अभ्यासं कुर्मः
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (क) विद्याहीना: कीदृशाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ?
विद्याहीना: जना: निर्गन्धा: किंशुका: इव न शोभन्ते। ते रूपयौवनसम्पन्ना: विशालकुलसम्भवा: अपि विद्याया: अभावात् न शोभन्ते।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (ख) धीमतां कालः कथं गच्छति ?
धीमतां काल: काव्यशास्त्रविनोदेन गच्छति। बुद्धिमन्त: जना: काव्यस्य शास्त्रस्य च अभ्यासेन समयस्य सदुपयोगं कुर्वन्ति।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (ग) केषां कालः निद्रया कलहेन वा गच्छति ?
मूर्खाणां काल: व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति। मूर्खा: जना: समयं वृथा यापयन्ति।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (घ) खलस्य विद्या किमर्थम् ?
खलस्य विद्या विवादाय भवति। दुष्ट: जन: विद्याया: उपयोगं कलहाय करोति।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (ङ) सज्जनस्य विद्या किमर्थम् ?
सज्जनस्य विद्या ज्ञानाय भवति। सज्जन: विद्यया अन्येषां ज्ञानं वर्धयति।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (च) चन्द्रः केषां भूषणम् अस्ति ?
चन्द्र: ताराणां भूषणम् अस्ति। यथा तारा: चन्द्रेण शोभन्ते।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु — (छ) सर्वधनप्रधानं किम् ?
सर्वधनप्रधानं विद्याधनम् अस्ति। विद्याधनं न चोरहार्यं न राजहार्यं च, व्यये कृते च वर्धते।
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (क) निर्गन्धाः किंशुकाः इव के न शोभन्ते ?
रूपयौवनसम्पन्ना: विशालकुलसम्भवा: अपि विद्याहीना: जना: निर्गन्धा: किंशुका: इव न शोभन्ते। यथा पलाशपुष्पाणि सुन्दराणि किन्तु गन्धहीनानि सन्ति तथा विद्याहीनानां शोभा न भवति।
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ख) मूर्खाणां कालः कथं गच्छति ?
मूर्खाणां काल: व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति। ते काव्यशास्त्रविनोदं न कुर्वन्ति अपितु दुर्व्यसनेन शयनेन च समयं नाशयन्ति।
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ग) दुर्जनः विद्यायाः धनस्य शक्तेः च उपयोगं कथं करोति ?
दुर्जन: विद्याया: उपयोगं विवादाय, धनस्य उपयोगं मदाय अहङ्काराय च, शक्ते: उपयोगं च परेषां परिपीडनाय करोति। सज्जनात् विपरीतं तस्य आचरणं भवति।
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (घ) कीदृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति ?
येषां न विद्या न तप: न दानं न ज्ञानं न शीलं न गुण: न धर्म: च अस्ति ते मनुष्यरूपेण मृगा: भुवि भारभूता: भवन्ति। ते पशुवत् इतस्ततः भ्रमन्ति।
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु — (ङ) शनैः शनैः कानि साधनीयानि ?
पन्था:, कन्था, पर्वतलङ्घनम्, विद्या, वित्तं च एतानि पञ्च कार्याणि शनै: शनै: साधनीयानि। सर्वाणि कार्याणि सोपानक्रमेण सावधानतया च करणीयानि।
३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च
यदा विद्या भवेत्तव
३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्
ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय
३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — शनैर्विद्या शनैर्वित्तं
पञ्चैतानि शनैः शनैः
३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — विद्याहीना न शोभन्ते
निर्गन्धा इव किंशुकाः
३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — न चोरहार्यं न च राजहार्यं
न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि
३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — विद्या राजसु पूज्यते
न हि धनम्
३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु — अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यः
विद्याभ्यासं समाचरेत्
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (क) राजा पृथिव्याः भूषणं भवति । – राजा .............. भूषणं भवति ?
राजा कस्याः भूषणं भवति ?
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ख) साधो: विद्या ज्ञानाय भवति । – ........................ विद्या ज्ञानाय भवति ?
कस्य विद्या ज्ञानाय भवति ?
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ग) विद्या गुरूणां गुरुः । – विद्या ........................ गुरुः ?
विद्या केषां गुरुः ?
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (घ) ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः भवन्ति । – ते मर्त्यलोके भुवि ........................ भवन्ति ?
ते मर्त्यलोके भुवि कीदृशाः भवन्ति ?
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ङ) विद्याहीना: न शोभन्ते । – ........................ न शोभन्ते ?
के न शोभन्ते ?
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (च) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम् । – सर्वस्य लोचनं ........................ ?
सर्वस्य लोचनं किम् ?
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (छ) विद्या राजसु पूज्यते । – ........................ राजसु पूज्यते ?
का राजसु पूज्यते ?
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — (ज) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । – ........................ धीमतां कालो गच्छति ?
केन धीमतां कालो गच्छति ?
५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — सज्जनस्य शक्तिः .....................................
रक्षणाय
५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — दुर्जनस्य शक्तिः .....................................
परिपीडनाय
५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — सज्जनस्य विद्या .....................................
ज्ञानाय
५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — दुर्जनस्य विद्या .....................................
विवादाय
५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — सज्जनस्य धनम् .....................................
दानाय
५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — दुर्जनस्य धनम् .....................................
मदाय
६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (क) विद्याम् – ..................................... .....................................
द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (ख) धनस्य – ..................................... .....................................
षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (ग) कलहेन – ..................................... .....................................
तृतीया विभक्तिः, एकवचनम्
६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (घ) नराणाम् – ..................................... .....................................
षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्
६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (ङ) मर्त्यलोके – ..................................... .....................................
सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्
६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (च) ज्ञानाय – ..................................... .....................................
चतुर्थी विभक्तिः, एकवचनम्
६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु — (छ) राजसु – ..................................... .....................................
सप्तमी विभक्तिः, बहुवचनम्
परियोजनाकार्यम्
१. क, त, व, म, य इति पञ्चभिः वर्णैः श्लोकान् सङ्गृह्य स्फोरकपत्रे लिखन्तु, शिक्षकस्य अनुमत्या कक्षाभित्तिषु स्थापयन्तु ।
छात्रा: ककारादिभि: पञ्चवर्णै: आरब्धान् श्लोकान् यथा - काव्यशास्त्रविनोदेन, ताराणां भूषणं चन्द्र: इत्यादीन् पुस्तकेभ्य: अन्तर्जालाच्च सङ्गृह्य सुन्दरे स्फोरकपत्रे लिखेयु:। अनन्तरं शिक्षकस्य अनुमतिम् आदाय तान् कक्षाया: भित्तौ स्थापयेयु: येन सर्वे पठितुं प्रेरिताः भवेयु:।
२. यथा अस्मिन् पाठे अन्त्याक्षरीश्लोकाः दत्ताः सन्ति तथैव विविधस्रोतोभ्यः (ग्रन्थालयः, अन्तर्जालम्, अध्यापकाः, मित्राणि इत्यादिभ्यः) सुभाषितानि चित्वा अन्त्याक्षरीक्रमेण लिखन्तु ।
छात्रा: ग्रन्थालयात्, अन्तर्जालात्, अध्यापकेभ्य: मित्रेभ्यश्च अन्यानि सुभाषितानि सङ्गृह्य तानि अन्त्याक्षरीक्रमेण योजयेयु:। यथा एकस्य श्लोकस्य अन्तिमव्यञ्जनेन परस्य श्लोकस्य आरम्भ: भवेत्। एवं दश सुभाषितानां सूची निर्मातव्या।
कार्यकलापः
१. पदान्त्याक्षरी क्रीडा । कक्षायां पदान्त्याक्षरीं क्रीडन्तु। यथा – प्रथमः छात्रः – रामः (‘म’कारः अन्तिमवर्णः) द्वितीयः छात्रः – मानवः (‘व’कारः अन्तिमवर्णः) तृतीयः छात्रः – वनम् (अत्र ‘न’कारः अन्तिमवर्णः) चतुर्थः छात्रः – नकुलः (एवमेव अग्रे क्रीडा भविष्यति) वस्तुतः वनम् इति पदस्य अन्ते ‘म’ वर्तते। यदा पदस्य अन्ते ‘म’-वर्णः, विसर्गः, अनुस्वारः वा भवति तदा ‘म’-वर्णात्, विसर्गात्, अनुस्वारात् च पूर्वस्थं व्यञ्जनवर्णं स्वीकृत्य एव अग्रिमं पदं वक्तव्यम्।
कक्षाया: सर्वे छात्रा: गोलाकारं स्थित्वा पदान्त्याक्षरीं क्रीडेयु:। प्रथम: छात्र: राम: इति वदेत्, द्वितीय: मकारात् मानव: इति, तृतीय: वकारात् वनम् इति किन्तु वनम् इत्यत्र मकारस्य पूर्वं नकार: अस्ति अत: नकारात् नकुल: इति चतुर्थ: वदेत्। एवमेव विसर्गस्य अनुस्वारस्य च स्थाने तपूर्वव्यञ्जनं गृहीत्वा क्रीडा चलिष्यति।
२. क्रियापदानां स्मरणक्रीडा । छात्राः क्रियापदानां स्मरणक्रीडां कर्तुं शक्नुवन्ति । यथा – प्रथमः छात्रः – गच्छति द्वितीयः छात्रः – गच्छति पठति तृतीयः छात्रः – गच्छति पठति लिखति चतुर्थः छात्रः – गच्छति पठति लिखति नयति (प्रथमः छात्रः यत्क्रियापदं वदति द्वितीयः छात्रः तत्क्रियापदम् उक्त्वा द्वितीयं नूतनं क्रियापदं वदति । तथैव तृतीयः छात्रः प्रथमं द्वितीयं च क्रियापदम् उक्त्वा नूतनं क्रियापदं वदति । एवमेव ‘क्रियापदानां स्मरणक्रीडा’ अनुवर्तते।)
एषा स्मरणशक्तिवर्धिनी क्रीडा अस्ति। छात्राः क्रमशः एकैकं नूतनं क्रियापदं योजयित्वा पूर्वोक्तानि सर्वाणि पदानि स्मृत्वा वदेयु:। य: क्रमं विस्मरति स: क्रीडात: बहि: भवति। अन्ते य: सर्वाधिकानि पदानि स्मरति स: विजेता भवति।
३. वर्णलेखन्या अधोलिखितं श्लोकं पूरयन्तु —
छात्रा: दत्तस्य अपूर्णश्लोकस्य रिक्तस्थानानि वर्णै: पूरयेयु:। यथा श्लोकस्य प्रत्येकं पदं शुद्धवर्णै: लिखित्वा श्लोकं सम्पूर्णं कुर्यु:। अभ्यासेन वर्णज्ञानं लेखनकौशलं च वर्धते।