Class 6 › Sanskrit › दीपकम् सः एव महान् चित्रकारः Class 6 Sanskrit · दीपकम् · Chapter 8
Practice all → Summary Questions & answers Practise this chapter → यह पाठ राष्ट्रपति-भवन के अमृत-उद्यान की पृष्ठभूमि में संवाद-शैली में लिखा गया है, जो वर्णों (रंगों) का परिचय कराता है। शिक्षक तथा छात्र उद्यान में विविध पुष्पों, पत्तों, पक्षियों तथा जन्तुओं को देखते हुए उनके वर्णों की चर्चा करते हैं — पत्ते हरितवर्ण (हरे), काक तथा पिक कृष्णवर्ण (काले), जपापुष्प तथा शुक की चञ्चु रक्तवर्ण (लाल), हंस-बक-शश श्वेतवर्ण (सफेद) आदि। चित्रवर्ण शुकों के पंख नीले, पीले व लाल होते हैं। मञ्जुल बताता है कि गुलाब (पाटलपुष्प) पीत, श्वेत, नीललोहित (जामुनी), केसर आदि अनेक वर्णों में होते हैं तथा इन्द्रधनुष में सात वर्ण होते हैं। अन्त में शिक्षक यह सिखाते हैं कि सम्पूर्ण निसर्ग बहुवर्णमय है और इन सब वर्णों का योजक "महान् चित्रकार" स्वयं परमेश्वर है। योग्यता-विस्तार में कल्लडि-कृष्णन्कुट्टी का पद्य तथा अमरकोश में वर्णों के वर्गीकरण (धीवर्ग — शुक्ल, कृष्ण, पीत आदि के अनेक पर्याय) का परिचय है। तिरंगे के वर्णों का अभ्यास भी कराया गया है।
1 शिक्षकः चित्रं दर्शयन् छात्रान् पृच्छति यत् ते अत्र किं किं पश्यन्ति। 2 छात्राः पर्णानि, खगान्, जन्तून् च पश्यन्ति तथा तेषां वर्णान् वदन्ति। 3 श्रद्धा शकुं हरितवर्णम् वदति, मेधा काकं पिकं च कृष्णवर्णौ वदति। 4 मनीषा जपापुष्पं रक्तवर्णम् वदति तथा शकुचञ्चुं अपि रक्तवर्णाम् पश्यति। 5 मञ्जुलः चित्रशुकान्, पाटलपुष्पाणि, हंसं, बकं, शशं, इन्द्रधनुः च विविधवर्णानि वर्णयति। 6 अन्ते शिक्षकः वदति यत् परमेश्वरः एव वर्णयोजकः महान् चित्रकारः अस्ति। व वर्णः रंग; पाठ में हरित, रक्त, कृष्ण, श्वेत, नील, पीत, केसर आदि वर्णों का परिचय।
व वर्णमयः अनेक रंगों से युक्त; "निसर्गः बहुवर्णमयः" — प्रकृति बहुरंगी है।
न नीललोहितम् जामुनी (बैंगनी) रंग; नील तथा लोहित (लाल) के मेल का।
प पाटलपुष्पम् गुलाब का फूल; विविध वर्णों में पाया जाता है।
इ इष्टवर्णः प्रिय/मनपसन्द रंग — जैसे श्रद्धा का इष्टवर्ण हरित।
अ अमरकोशः प्रसिद्ध संस्कृत कोश; इसके "धीवर्ग" में रंगों के अनेक पर्याय दिए हैं।
जन्तुशालायाम्
चिड़ियाघर में
नीललोहितवर्णानि
जामुनी रंग के
वर्णयोजकः
रंगों को मिलाने वाला
Q1 जपापुष्प का वर्ण कौन-सा है? Answer Q2 शुक किस वर्ण से शोभित होता है? Answer Q3 पाठ में किसे "महान् चित्रकार" कहा गया है? Answer Q4 काक तथा पिक का वर्ण कौन-सा है? Answer Q5 कौन-कौन से प्राणी श्वेतवर्ण के होते हैं? Answer Q6 इन्द्रधनुष में कितने वर्ण होते हैं? Answer Q7 "नीललोहित" किस रंग को कहते हैं? Answer Q8 यह उद्यान कहाँ स्थित है? Answer Q9 अमरकोश के किस वर्ग में रंगों का वर्गीकरण है? Answer Q10 शिक्षक के अनुसार संसार सुन्दर किससे है? Answer Q1 १. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (क) जपापुष्पस्य वर्णः कः? Answer Q2 १. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ख) शुकः केन वर्णेन शोभते? Answer Q3 १. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ग) श्रद्धायाः इष्टवर्णः कः? Answer Q4 १. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (घ) कः महान् चित्रकारः? Answer Q5 १. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ङ) आदित्यः कान् द्रष्टुम् इच्छति? Answer Q6 २. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (क) आचार्यस्य प्रावारकस्य वर्णः कः? Answer Q7 २. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (ख) कुत्र विविधेषु वर्णेषु पाटलपुष्पाणि सन्ति? Answer Q8 २. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (ग) किं बहुवर्णमयम् इति मञ्जुलस्य अभिप्रायः? Answer Q9 २. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (घ) चित्रवर्णाः शुकाः कीदृशाः भवन्ति? Answer Q10 २. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु— (ङ) कस्य कस्य वर्णः कृष्णः? Answer Q11 ३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— रक्तवर्णः Answer Q12 ३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— नीलवर्णः Answer Q13 ३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— कृष्णवर्णः Answer Q14 ३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— हरितवर्णः Answer Q15 ३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— केसरवर्णः Answer Q16 ३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— श्वेतवर्णः Answer Q17 ३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— पाटलवर्णः Answer Q18 ३. उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु— नीललोहितः Answer Q19 ४. राष्ट्रध्वजस्य समुचितैः वर्णैः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— (क) उपरि .................... वर्णः अस्ति। Answer Q20 ४. राष्ट्रध्वजस्य समुचितैः वर्णैः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— (ख) मध्ये .................... वर्णः अस्ति। Answer Q21 ४. राष्ट्रध्वजस्य समुचितैः वर्णैः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— (ग) अधः .................... वर्णः अस्ति। Answer Q22 ४. राष्ट्रध्वजस्य समुचितैः वर्णैः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु— (घ) ध्वजस्य केन्द्रे .................... वर्णः अस्ति। Answer Q23 ५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (क) केशानां वर्णः कः? Answer Q24 ५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ख) आकाशस्य वर्णः कः? Answer Q25 ५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ग) कदलीफलस्य वर्णः कः? Answer Q26 ५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (घ) तृणस्य वर्णः कः? Answer Q27 ५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (ङ) महिषस्य वर्णः कः? Answer Q28 ५. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु— (च) मयूरस्य वर्णः कः? Answer Q29 ६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— शुकः (हरितः) Answer Q30 ६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— पाटलम् (पाटलः) Answer Q31 ६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— प्रावारकम् (नीलः) Answer Q32 ६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— जपापुष्पम् (रक्तः) Answer Q33 ६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— फलम् (केसरः) Answer Q34 ६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— धेनुः (श्वेतः) Answer Q35 ६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— कदलीफलम् (पीतः) Answer Q36 ६. रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु— काकः (कृष्णः) Answer Q1 १. उपरितनानां चित्राणां नामानि वर्णाः च के इति अभिजानन्तु लिखन्तु च। Answer Q2 २. कक्षायां विद्यमानानां १० वस्तूनां नामानि वर्णान् च अभिजानन्तु लिखन्तु च। Answer
जपापुष्प का वर्ण कौन-सा है?
A नील B श्वेत C हरित D रक्त (लाल)
Flashcards & interactive practice 
5
