Class 6 › Sanskrit › दीपकम् माधवस्य प्रियम् अङ्गम् Class 6 Sanskrit · दीपकम् · Chapter 15
Practice all → Summary Questions & answers Practise this chapter → Download revision card Share on WhatsApp 158 members in the CBSE communityView all Science: 12 chapters, with traps corrected Maths: 10 chapters, primes to integers Hindi: 13 मल्हार lessons, 16 grammar points English: all 16 Poorvi texts, unit by unit Social Science: 14 chapters, maps to sectors 5 kits, one per subject Marks booster + cheatsheet: key concepts in 2 lines each, common traps Plant and animal groups, Ch 2 Temperature and its measurement, Ch 7 Common traps, corrected Methods of separation, Ch 9 10 must-know facts with a self-check Marks booster + cheatsheet: key concepts in 2 lines each, common traps Primes and divisibility tests, Ch 5 Brahmagupta's fraction method, Ch 7 Common traps, corrected Perimeter and area rules, Ch 6 Types of angles and the protractor, Ch 2 Marks booster + cheatsheet: key concepts in 2 lines each Latitude and time zones, Ch 1 Timelines and sources of history, Ch 4 Harappan cities, Ch 6 Vedas to Mahāvīra, Ch 7 3 tiers of government, Ch 10–12 Marks booster + cheatsheet: key concepts in 2 lines each 5 units: authors, plots and characters Poem devices with short quotes Grammar point of every lesson Word meanings with page numbers Writing formats a school test asks Marks booster + cheatsheet: key concepts in 2 lines each Author, genre and summary for each lesson 'मेरी समझ से' answers, lesson by lesson Writers in time order Word meanings with page references 12 common mistakes
Browse all 6 kits → The story in shortयह पाठ एक रोचक स्वप्न-कथा द्वारा शरीर के विभिन्न अंगों के महत्त्व तथा परस्पर सहयोग का सन्देश देता है। माधव नामक बालक स्वप्न में अपने शरीर के अंगों को परस्पर वार्ता करते देखता है। प्रत्येक अंग स्वयं को श्रेष्ठ बताता है — हस्त कहता है "मेरे कारण माधव लिखता है, गृहकार्य करता है"; पाद कहता है "मेरे कारण चलता है"; नयन कहता है "मेरे बिना देख नहीं सकता"; कर्ण कहता है "मेरे कारण सुनकर ज्ञान बढ़ाता है"; मुख कहता है "मेरे कारण भोजन व भाषण करता है"। उदर कहता है कि विवाद न करें, माधव से ही पूछें कि कौन श्रेष्ठ है। तब माधव विचार करके समझाता है — "मेरे शरीर के सभी अंग मेरे लिए उपकारक हैं; मैं नयनों से देखता हूँ, कर्णों से सुनता हूँ, मुख से बोलता-खाता हूँ, उदर से शक्ति पाता हूँ, पादों से चलता हूँ — अतः आप सब श्रेष्ठ हैं, आप सब मेरे प्रिय हैं।" इस प्रकार पाठ सहयोग तथा समानता का सुन्दर सन्देश देता है। योग्यता-विस्तार में शरीराङ्गों के नाम (केश, ललाट, नासिका, कर्ण, हस्त, जानु आदि) सचित्र दिए गए हैं तथा मधुराष्टकम् भी सम्मिलित है।
The story in 6 beats1 माधव नामक बालक स्वप्न में अपने शरीर के अङ्गों को आपस में चर्चा करते देखता है। 2 हस्तः कहता है कि उसके कारण माधव लिखता है, गृहकार्य करता है और वस्तुएँ लाता है। 3 पादः, नयनम्, कर्णः और मुखम् भी अपने-अपने काम बताकर स्वयं को श्रेष्ठ कहते हैं। 4 उदरम् सबको कोलाहल न करने को कहकर माधव से ही पूछने की बात कहता है। 5 माधव सोचकर समझाता है कि शरीर के सभी अङ्ग उसके लिए उपकारक हैं। 6 अन्त में माधव कहता है कि सभी अङ्ग श्रेष्ठ हैं और सब उसके प्रिय हैं। शरीर के अंगों की स्वप्न-कथा अंगों का परस्पर सहयोग समानता तथा सहयोग का सन्देश शरीराङ्गों के संस्कृत नाम मधुराष्टकम् Characters & key ideasअ अङ्गानि शरीर के अवयव — हस्त, पाद, नयन, कर्ण, मुख, उदर आदि।
श श्रेष्ठः उत्तम; प्रत्येक अंग स्वयं को श्रेष्ठ बताता है, अन्ततः सभी श्रेष्ठ सिद्ध होते हैं।
उ उपकारकाणि सहायक/उपकारी; सभी अंग माधव के लिए उपकारक हैं।
श शरीराङ्गनामानि केश, ललाट, भ्रू, नासिका, कपोल, चिबुक, ग्रीवा, स्कन्ध, उदर, जानु आदि।
स सहयोगः परस्पर सहायता; पाठ का मूल सन्देश — सब अंग मिलकर कार्य करते हैं।
म मधुराष्टकम् श्रीवल्लभाचार्य-रचित स्तोत्र; पाठ के अन्त में संकलित।
Word meanings · शब्दार्थउपकारकाणि
सहायता करने वाले
Extra questions & answers (board-style)Q1 माधव ने स्वप्न में क्या देखा? Answer Q2 हस्त स्वयं को श्रेष्ठ क्यों बताता है? Answer Q3 नयन क्या कहता है? Answer Q4 उदर क्या सुझाव देता है? Answer Q5 माधव अन्त में क्या निष्कर्ष देता है? Answer Q6 कर्ण किस कारण उपयोगी है? Answer Q7 माधव किससे भोजन तथा भाषण करता है? Answer Q8 पाठ का मूल सन्देश क्या है? Answer Q9 मधुराष्टकम् के रचयिता कौन हैं? Answer Q10 माधव किससे चलता है? Answer वयम् अभ्यासं कुर्मःQ1 १. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (क) — .......................... Answer Q2 १. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ख) — .......................... Answer Q3 १. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ग) — .......................... Answer Q4 १. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (घ) — .......................... Answer Q5 १. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ङ) — .......................... Answer Q6 २. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— यथा – नयनं – पश्यति (क) मुखम् – .......................... (चलति, हसति, वदति) Answer Q7 २. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— (ख) पादः – .......................... (लिखति, चलति, पश्यति) Answer Q8 २. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— (ग) कर्णः – .......................... (हसति, वदति, शृणोति) Answer Q9 २. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— (घ) नासिका – .......................... (आघ्राणं करोति, नृत्यति, धावति) Answer Q10 २. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु— (ङ) जिह्वा – .......................... (धावनं करोति, आस्वादनं करोति, पश्यति) Answer Q11 ३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (क) मम .......................... शिरः अस्ति। (एकम्, अनेकं, चत्वारि) Answer Q12 ३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (ख) मम .......................... पादौ स्तः। (त्रयः, द्वौ, पञ्च) Answer Q13 ३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (ग) मम .......................... केशाः सन्ति। (दश, अष्ट, बहवः) Answer Q14 ३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (घ) मम .......................... दन्ताः सन्ति। (चत्वारः, अष्टाविंशतिः, द्वात्रिंशत्) Answer Q15 ३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु— (ङ) मम हस्तयोः .......................... अङ्गुल्यः सन्ति। (अष्ट, दश, पञ्चदश) Answer Q16 ४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— यथा – पश्यति – नयनम् (क) शृणोति – .......................... (गुल्फः, चिबुकम्, कर्णः) Answer Q17 ४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ख) धावति – .......................... (पादद्वयम्, हस्तद्वयम्, नयनद्वयम्) Answer Q18 ४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ग) नमति – .......................... (शिरः, कूर्परः, जङ्घा) Answer Q19 ४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— (घ) सूचयति – .......................... (अङ्गुली, नखः, चरणः) Answer Q20 ४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु— (ङ) लिखति – .......................... (हस्तः, मणिबन्धः, कटिः) Answer Q21 ५. पेटिकातः शब्दान् चित्वा यथायोग्यं गणेषु लिखन्तु— नासिका मणिबन्धः चिबुकम् कूर्परः हस्तः मणिबन्धः कपोलः, भुजः ललाटम् स्कन्धः जङ्घा नयनम् जानु ऊरुः Answer Q22 ६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (क) अहं .......................... गायनं करोमि। (पादेन, नासिकया, मुखेन) Answer Q23 ६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (ख) अहं .......................... धावनं करोमि। (पादाभ्यां, ललाटेन, कूर्परेण) Answer Q24 ६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (ग) अहं .......................... आघ्राणं करोमि। (नखैः, नासिकया, चरणेन) Answer Q25 ६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (घ) अहं .......................... श्रवणं करोमि। (कर्णाभ्याम्, नासिकया, अङ्गुष्ठैः) Answer Q26 ६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु— (ङ) अहं .......................... भोजनं करोमि। (मुखेन, पादेन, नासिकया) Answer Q27 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— कण्ठे ललाटे नयनयोः ओष्ठयोः पादयोः, कर्णयोः हस्तयोः वामहस्ते अङ्गुल्यां नेत्रयोः भगिनी .......................... पादुकाद्वयं धरति। Answer Q28 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... कङ्कणानि धरति। Answer Q29 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... मुद्रिकां धरति। Answer Q30 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... घटियन्त्रं धरति। Answer Q31 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... मालां धरति। Answer Q32 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... कुण्डलद्वयं धरति। Answer Q33 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... उपनेत्रं धरति। Answer Q34 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... कुङ्कुमं धरति। Answer Q35 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... ओष्ठरागं धरति। Answer Q36 ७. पेटिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु— भगिनी .......................... कज्जलं धरति। Answer Q37 ८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्) Answer Q38 ८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्) Answer Q39 ८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (ग) अहम् अङ्गुष्ठैः गणनां करोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्) Answer Q40 ८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्) Answer Q41 ८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु— (ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि। (शुद्धम्/अशुद्धम्) Answer गतिविधि-कार्यम्Q1 कक्षायां सर्वे छात्राः शिक्षकस्य मार्गदर्शनेन अस्य पाठस्य नाट्याभिनयं कुर्वन्तु। Answer परियोजनाकार्यम्Q1 योग्यताविस्तरभागे विद्यमानं चित्रं स्फोरकपत्रे रचयित्वा अङ्गानां नामानि लिखन्तु। Answer Try one from this chapter
माधव ने स्वप्न में क्या देखा?
A वृक्षों को B एक राजा को C नदी को D शरीर के अंगों को परस्पर वार्ता करते
Flashcards & interactive practice