Class 8 › Sanskrit › दीपकम् सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते Class 8 Sanskrit · दीपकम् · Chapter 12
Summary Questions & answers Practise this chapter → यह पाठ शुद्ध उच्चारण और सम्यक् वर्ण-प्रयोग के महत्त्व को दर्शाता है। आरम्भ में एक रोचक कथा है — देवों के राजा इन्द्र और असुरों के राजा वृत्रासुर के बीच वैर था। वृत्रासुर ने इन्द्र को जीतने के लिए "इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व" मन्त्र से यज्ञ कराया, पर ऋत्विजों ने स्वर बदल दिया, जिससे अर्थ बदल गया और परिणामस्वरूप वृत्रासुर के स्थान पर इन्द्र का बल बढ़ गया और इन्द्र ने वृत्रासुर को मार दिया। यह कथा एक वर्ण/स्वर के दोष से समूचे अर्थ के बदल जाने को दर्शाती है। श्लोकों में उदाहरण दिए गए हैं — स्वजन (बन्धु) बनाम श्वजन (कुत्ता), सकल (पूर्ण) बनाम शकल (टुकड़ा), सकृत् (एक बार) बनाम शकृत् (मल)। बाघिन जैसे अपने शिशु को दाँतों से न तो काटती है न गिरने देती है, वैसे ही वर्णों का उच्चारण न अति कठोर हो न अति शिथिल। उत्तम पाठक के छह गुण (माधुर्य, अक्षर-स्पष्टता, पदच्छेद, सुस्वर, धैर्य, लय) और छह दोष (गीती, शीघ्री, शिरःकम्पी आदि) भी बताए गए हैं। साथ ही छह वेदांगों का परिचय दिया गया है।
स सम्यग्वर्णप्रयोगः वर्णों का शुद्ध एवं उचित उच्चारण।
म महीयते पूजित होता है, सम्मान पाता है।
स स्वजनः/श्वजनः बन्धु / कुत्ता — एक वर्ण के अन्तर का उदाहरण।
म माधुर्यम् मधुरता; पाठक का एक गुण।
प पाठकाधमाः निम्न (दोषयुक्त) पाठक।
व वेदाङ्गानि शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष — छह वेदांग।
Q1 पाठ का मूल सन्देश क्या है? Answer Q2 वृत्रासुर के यज्ञ में अर्थ कैसे बदल गया? Answer Q3 इस कथा से क्या शिक्षा मिलती है? Answer Q4 "स्वजनः" और "श्वजनः" में क्या अन्तर है? Answer Q5 "सकलम्" और "शकलम्" में क्या अन्तर है? Answer Q6 बाघिन का उदाहरण किसलिए दिया गया है? Answer Q7 उत्तम पाठक के छह गुण कौन-से हैं? Answer Q8 अधम (निम्न) पाठक के छह दोष कौन-से हैं? Answer Q9 छह वेदांग कौन-से हैं? Answer Q10 व्याकरण किस वेदांग के अन्तर्गत आता है, और उसका क्या महत्त्व है? Answer Q1 १. पाठे विद्यमानानां श्लोकानाम् उच्चारणं स्मरणं लेखनं च कुरुत। Answer Q1 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (क) पाठकाः केषां सम्यक् प्रयोगं कुर्युः? Answer Q2 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (ख) किम् अवश्यमेव पठनीयम्? Answer Q3 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (ग) ब्रह्मलोके केन सम्मानं भवति? Answer Q4 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (घ) अधमाः पाठकाः कति भवन्ति? Answer Q5 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (ङ) धैर्यं केषां गुणः? Answer Q1 ३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (क) व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां कान् नयति? Answer Q2 ३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (ख) वर्णाः कथं प्रयोक्तव्याः? Answer Q3 ३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (ग) पाठकानां षड्-गुणाः के भवन्ति? Answer Q4 ३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (घ) के अधमाः पाठकाः भवन्ति? Answer Q5 ३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (ङ) ‘स्वजनः’ ‘श्वजनः’ च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः? Answer Q6 ३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (च) ‘सकलं’ ‘शकलं’ च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः? Answer Q1 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— अक्षरव्यक्तिः Answer Q2 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— शीघ्री Answer Q3 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— लिखितपाठकः Answer Q4 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— लयसमर्थम् Answer Q5 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— अनर्थज्ञः Answer Q6 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— अल्पकण्ठः Answer Q7 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— माधुर्यम् Answer Q8 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— गीती Answer Q9 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— पदच्छेदः Answer Q10 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— शिरःकम्पी Answer Q11 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— धैर्यम् Answer Q12 ४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— सुस्वरः Answer Q1 ५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (क) भीता ............................................. तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत्। Answer Q2 ५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (ख) ............................................. लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः। Answer Q3 ५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (ग) गीती शीघ्री ............................................. तथा लिखितपाठकः। Answer Q4 ५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (घ) एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः नाव्यक्ता न च .............................................। Answer Q5 ५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (ङ) स्वजनः ............................................. माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्। Answer Q1 ६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— यथा– पदच्छेदः पाठकानां गुणः अस्ति। Answer Q2 ६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (क) गानसहितपठनं पाठकानां दोषः भवति। Answer Q3 ६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (ख) माधुर्यं नाम अक्षराणाम् उच्चारणे स्पष्टता अस्ति। Answer Q4 ६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (ग) शकृत् नाम एकवारम् इति अर्थः अस्ति। Answer Q5 ६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (घ) अव्यक्ताः वर्णाः प्रयोक्तव्याः भवन्ति। Answer Q6 ६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (ङ) व्याघ्री यथा पुत्रान् हरति तथा वर्णान् प्रयोजयेत्। Answer Q1 कक्ष्यायां श्लोकोच्चारण-प्रतियोगितां स्थापयित्वा निर्मित-सूच्यनुगुणम् उच्चारणम् अवलोकनीयम्। अत्र के के गुणाः दोषाः च जाताः इति अधः लिखत— Answer
पाठ का मूल सन्देश क्या है?
A बल से सम्मान मिलता है B शुद्ध वर्ण-प्रयोग से ब्रह्मलोक में सम्मान मिलता है C मौन से सम्मान मिलता है D धन से सम्मान मिलता है
Flashcards & interactive practice 
6
2
