Class 8 › Sanskrit › दीपकम् पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् Class 8 Sanskrit · दीपकम् · Chapter 8
Summary Questions & answers Practise this chapter → यह पाठ भारत के पूर्वोत्तर (ईशान कोण) के आठ राज्यों — अरुणाचलप्रदेश, असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागालैंड, त्रिपुरा और सिक्किम — की प्राकृतिक, सांस्कृतिक और ऐतिहासिक विविधता का मनोहर परिचय देता है। शिक्षक और छात्रों के संवाद के माध्यम से बताया गया है कि ये राज्य "सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च" (सात बहनें और एक भाई) के रूप में प्रसिद्ध हैं, जिसमें सिक्किम छोटा भाई है। ये राज्य क्षेत्रफल में छोटे होते हुए भी गुण-गौरव की दृष्टि से महत्त्वपूर्ण हैं और अपने इतिहास में प्रायः स्वाधीन रहे। यहाँ गारो, खासी, नागा, मिजो, लेप्चा आदि अनेक जनजातियाँ निवास करती हैं, जो उत्सव-परम्पराओं और लोक-कलाओं में निपुण हैं। यहाँ बाँस के वृक्षों की प्रचुरता है और वंश-उद्योग को अन्तर्राष्ट्रीय ख्याति प्राप्त है। पाठ इन राज्यों के सौन्दर्य, संस्कृति और विशेषताओं का गौरवपूर्ण वर्णन कर भ्रमण की प्रेरणा देता है।
ऐ ऐशान्यम् ईशान कोण; पूर्वोत्तर दिशा।
स सप्तभगिन्यः सात बहनें — पूर्वोत्तर के सात राज्य।
भ भ्राता भाई — यहाँ सिक्किम।
ज जनजातिः जनजाति, आदिवासी समुदाय।
व वंशवृक्षः बाँस का वृक्ष।
क केन्द्रशासितप्रदेशाः केन्द्र द्वारा शासित प्रदेश (Union Territories)।
Q1 पूर्वोत्तर के आठ राज्य कौन-कौन से हैं? Answer Q2 इन राज्यों को किस नाम से जाना जाता है? Answer Q3 सात बहनों में "भाई" कौन-सा राज्य है? Answer Q4 ये राज्य भारत की किस दिशा में स्थित हैं? Answer Q5 इन राज्यों को "सप्तभगिन्यः" क्यों कहा जाता है? Answer Q6 पूर्वोत्तर प्रदेश में कौन-कौन-सी जनजातियाँ निवास करती हैं? Answer Q7 इस प्रदेश का सबसे प्रमुख उद्योग कौन-सा है? Answer Q8 ये राज्य अपने इतिहास में कैसे रहे? Answer Q9 पूर्वोत्तर प्रदेशवासी किन बातों में निपुण हैं? Answer Q10 भारत में सूर्योदय सबसे पहले किस राज्य में होता है? Answer Q1 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (क) अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति? Answer Q2 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (ख) प्राचीनेतिहासे काः स्वाधीनाः आसन्? Answer Q3 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (ग) केषां समवायः ‘सप्तभगिन्यः’ इति कथ्यते? Answer Q4 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (घ) अस्माकं देशे कति केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति? Answer Q5 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (ङ) सप्तभगिनी-प्रदेशे कः उद्योगः सर्वप्रमुखः? Answer Q6 २. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (क) भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके कानि राज्यानि सन्ति? Answer Q7 २. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (ख) इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति किमर्थं कथ्यन्ते? Answer Q8 २. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (ग) ऐशान्यकोणप्रदेशेषु के निवसन्ति? Answer Q9 २. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (घ) पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः केषु निष्णाताः सन्ति? Answer Q10 २. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (ङ) वंशवृक्षवस्तूनां उपयोगः कुत्र क्रियते? Answer Q11 ३. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत— यथा – गन्तुम् गम् + तुमुन् (क) ज्ञातुम् Answer Q12 ३. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत— (ख) विश्रुतः Answer Q13 ३. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत— (ग) अतिरिच्य Answer Q14 ३. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत— (घ) पठनीयम् Answer Q15 ४. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत— (क) वयं स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुम् इच्छामः। Answer Q16 ४. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत— (ख) सप्तभगिन्यः प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः। Answer Q17 ४. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत— (ग) प्रदेशेऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते। Answer Q18 ४. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत— (घ) एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं स्वर्गसदृशानि। Answer Q19 ५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (क) ‘महोदये! मम भगिनी कथयति’। अत्र 'मम' इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्? Answer Q20 ५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (ख) ‘सामाजिक-सांस्कृतिकपरिदृश्यानां साम्याद् इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि’। अस्मिन् वाक्ये प्रथितानि इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? Answer Q21 ५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (ग) ‘एतेषां राज्यानां पुनः सङ्घटनं विहितम्’। अत्र 'सङ्घटनम्' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्? Answer Q22 ५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (घ) ‘अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते’। अस्मात् वाक्यात् 'अल्पता' इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं चित्वा लिखत? Answer Q23 ५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (ङ) ‘क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते’। अस्मिन् वाक्ये ‘सन्ति’ इति क्रियापदस्य किं समानार्थकं पदं प्रयुक्तम्? Answer Q24 ६. अधः शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अस्मिन् उपरितः अधः, वामतः दक्षिणं चेति आधारं कृत्वा सार्थक-शब्दान् रेखाङ्कयत— वर्गचित्र-जालम् Answer Q25 ७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (क) छात्राः अद्य .................... विषये ज्ञातुम् इच्छन्ति। Answer Q26 ७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (ख) अस्माकं देशे .................... राज्यानि तथा अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति। Answer Q27 ७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (ग) सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति .................... कथ्यन्ते। Answer Q28 ७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (घ) सप्तभगिन्यः इत्युक्तानि राज्यानि – अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डम्, त्रिपुरा। Answer Q29 ७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (ङ) प्रदेशेऽस्मिन् .................... बाहुल्यम् अस्ति। Answer Q30 ७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (छ) पूर्वोत्तरराज्येषु वंशवृक्षाणां .................... विद्यते। Answer Q31 ८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (क) गच्छति, पठति, धावति, अहसत्, क्रीडति Answer Q32 ८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (ख) छात्रः, सेवकः, शिक्षकः, लेखिका, क्रीडकः Answer Q33 ८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (ग) पत्रम्, मित्रम्, पुष्पम्, आम्रः, फलम् Answer Q34 ८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (घ) व्याघ्रः, भल्लूकः, गजः, कपोतः, शाखा, वृषभः, सिंहः Answer Q35 ८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (ङ) पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, यानम्, वसुधा Answer Q36 ९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् अयम् Answer Q37 ९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् संस्कृतिविशिष्टायाम् Answer Q38 ९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् महत्त्वाधायिनी Answer Q39 ९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् प्राचीने Answer Q40 ९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् एकः Answer Q1 १. “पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्” इति पाठस्य सन्दर्भे भित्तिपत्रे उत्तरपूर्वराज्यानां पृथक् पृथक् मानचित्रं प्रदर्शयत। संस्कृतभाषया कस्यापि राज्यस्य पञ्चवाक्यैः विवरणं लिखत। उदाहरणम्— नागालैण्डम् – होर्न्बिल-महोत्सवः अत्र प्रसिद्धः। Answer Q2 २. पूर्वोत्तरराज्यानां पर्यटनस्थलानां नामानि लिखित्वा तेषां संक्षिप्तं वर्णनं कुरुत। उदाहरणम्— राज्यम् – असमः नाम – काजीरङ्गा राष्ट्रिय अभयारण्यम् वर्णनम् – अत्र एकशृङ्गगजाः दृश्यन्ते। एतत् यूनेस्को-विश्व-प्रत्नकीर्ति-स्थलम् अस्ति। Answer Q3 ३. विद्यालये ‘उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसः’ (एकः विशेषः दिवसः) आयोजनीयः। छात्राः विविधराज्यानां परिधानं नृत्यं भोजनं वेषभूषां च प्रस्तुवन्तु। सम्पूर्णः कार्यक्रमः संस्कृत-संवाद-माध्यमेन एव करणीयः। Answer
यह पाठ भारत के किस भाग का परिचय देता है?
A मध्य B पूर्वोत्तर (ईशान कोण) C दक्षिण D पश्चिम
Flashcards & interactive practice 
6
2
