ProSyllabusLearn a little. Grow every day.Log in
YOUR STUDY SPACE · CBSE

पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् — Class 8 Sanskrit

दीपकम् · Chapter 8

CBSE Class 8 community

View all
All available subjects
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every subject, one purchase
  • Mathematics
  • Science
  • + 3 more
~7 pages per kitPage 1 free
Mathematics
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
All 2 books, one purchase
  • Mathematics
~7 pages per kitPage 1 free
Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
हिंदी
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Social Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
English · Poorvi
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Browse all Class 8 kits →

Chapter summary

यह पाठ भारत के पूर्वोत्तर (ईशान कोण) के आठ राज्यों — अरुणाचलप्रदेश, असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागालैंड, त्रिपुरा और सिक्किम — की प्राकृतिक, सांस्कृतिक और ऐतिहासिक विविधता का मनोहर परिचय देता है। शिक्षक और छात्रों के संवाद के माध्यम से बताया गया है कि ये राज्य "सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च" (सात बहनें और एक भाई) के रूप में प्रसिद्ध हैं, जिसमें सिक्किम छोटा भाई है। ये राज्य क्षेत्रफल में छोटे होते हुए भी गुण-गौरव की दृष्टि से महत्त्वपूर्ण हैं और अपने इतिहास में प्रायः स्वाधीन रहे। यहाँ गारो, खासी, नागा, मिजो, लेप्चा आदि अनेक जनजातियाँ निवास करती हैं, जो उत्सव-परम्पराओं और लोक-कलाओं में निपुण हैं। यहाँ बाँस के वृक्षों की प्रचुरता है और वंश-उद्योग को अन्तर्राष्ट्रीय ख्याति प्राप्त है। पाठ इन राज्यों के सौन्दर्य, संस्कृति और विशेषताओं का गौरवपूर्ण वर्णन कर भ्रमण की प्रेरणा देता है।
पूर्वोत्तर के आठ राज्यसप्तभगिन्यः एकः भ्राताजनजातीय संस्कृतिप्राकृतिक सौन्दर्यवंश-उद्योगदिशा-ज्ञान

Key ideas & terms

ऐशान्यम्
ईशान कोण; पूर्वोत्तर दिशा।
सप्तभगिन्यः
सात बहनें — पूर्वोत्तर के सात राज्य।
भ्राता
भाई — यहाँ सिक्किम।
जनजातिः
जनजाति, आदिवासी समुदाय।
वंशवृक्षः
बाँस का वृक्ष।
केन्द्रशासितप्रदेशाः
केन्द्र द्वारा शासित प्रदेश (Union Territories)।

Extra questions & answers

पूर्वोत्तर के आठ राज्य कौन-कौन से हैं?

अरुणाचलप्रदेश, असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागालैंड, त्रिपुरा और सिक्किम।

इन राज्यों को किस नाम से जाना जाता है?

"सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च" (सात बहनें और एक भाई)।

सात बहनों में "भाई" कौन-सा राज्य है?

सिक्किम (छोटा भ्राता)।

ये राज्य भारत की किस दिशा में स्थित हैं?

ईशान कोण (पूर्वोत्तर) में।

इन राज्यों को "सप्तभगिन्यः" क्यों कहा जाता है?

सामाजिक-सांस्कृतिक परिदृश्यों की समानता और भौगोलिक विशेषता के कारण; यह नाम प्रतीकात्मक है।

पूर्वोत्तर प्रदेश में कौन-कौन-सी जनजातियाँ निवास करती हैं?

गारो, खासी, नागा, मिजो, लेप्चा आदि।

इस प्रदेश का सबसे प्रमुख उद्योग कौन-सा है?

वंश-उद्योग (बाँस का उद्योग)।

ये राज्य अपने इतिहास में कैसे रहे?

प्रायः स्वाधीन (स्वतन्त्र) रहे; किसी शासक द्वारा अधीन नहीं किए गए।

पूर्वोत्तर प्रदेशवासी किन बातों में निपुण हैं?

अनेक भाषाओं, उत्सव-परम्पराओं और अपनी लोक-कलाओं में।

भारत में सूर्योदय सबसे पहले किस राज्य में होता है?

अरुणाचलप्रदेश में (इसीलिए "अरुणाचल")।

अभ्यासात् जायते सिद्धिः

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (क) अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति?

अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति।

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (ख) प्राचीनेतिहासे काः स्वाधीनाः आसन्?

प्राचीनेतिहासे सप्तभगिन्यः भ्रात्रा सिक्किमेन सह स्वाधीनाः आसन्।

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (ग) केषां समवायः ‘सप्तभगिन्यः’ इति कथ्यते?

अरुणाचलप्रदेशादीनां सप्तानां पूर्वोत्तरराज्यानां समवायः ‘सप्तभगिन्यः’ इति कथ्यते।

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (घ) अस्माकं देशे कति केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति?

अस्माकं देशे अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति।

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत— (ङ) सप्तभगिनी-प्रदेशे कः उद्योगः सर्वप्रमुखः?

सप्तभगिनी-प्रदेशे वंशवृक्ष-उद्योगः वंशनिर्मितवस्तूनां हस्तशिल्पोद्योगश्च सर्वप्रमुखः अस्ति।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (क) भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके कानि राज्यानि सन्ति?

भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके अष्ट राज्यानि सन्ति - अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डम्, त्रिपुरा च इति सप्तभगिन्यः तथा सिक्किमः इति भ्राता।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (ख) इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति किमर्थं कथ्यन्ते?

सामाजिक-सांस्कृतिक-परिदृश्यानां साम्यात् भौगोलिकवैशिष्ट्याच्च इमानि राज्यानि प्रतीकात्मक-रूपेण सप्तभगिन्यः इति कथ्यन्ते।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (ग) ऐशान्यकोणप्रदेशेषु के निवसन्ति?

ऐशान्यकोणप्रदेशेषु गारो-खासी-नागा-मिजो-लेप्चा-प्रभृतयः बहवः जनजातीयाः निवसन्ति।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (घ) पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः केषु निष्णाताः सन्ति?

पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः स्वलीला-कलासु हस्तशिल्पे च निष्णाताः सन्ति। ते बहुभाषाभिः समन्विताः पर्वपरम्पराभिः च परिपूर्णाः सन्ति।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— (ङ) वंशवृक्षवस्तूनां उपयोगः कुत्र क्रियते?

वंशवृक्षवस्तूनां उपयोगः आवस्त्राभूषणेभ्यः गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः सर्वत्र क्रियते।

३. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत— यथा – गन्तुम् गम् + तुमुन् (क) ज्ञातुम्

ज्ञातुम् = ज्ञा + तुमुन्

३. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत— (ख) विश्रुतः

विश्रुतः = वि + श्रु + क्त

३. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत— (ग) अतिरिच्य

अतिरिच्य = अति + रिच् + ल्यप्

३. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत— (घ) पठनीयम्

पठनीयम् = पठ् + अनीयर्

४. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत— (क) वयं स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुम् इच्छामः।

वयं केषां विषये ज्ञातुम् इच्छामः? अथवा केषां राज्यानां विषये वयं ज्ञातुम् इच्छामः?

४. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत— (ख) सप्तभगिन्यः प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः।

सप्तभगिन्यः कुत्र स्वाधीनाः एव दृष्टाः?

४. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत— (ग) प्रदेशेऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते।

प्रदेशेऽस्मिन् केषां बाहुल्यं वर्तते?

४. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत— (घ) एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं स्वर्गसदृशानि।

एतानि राज्यानि किमर्थं स्वर्गसदृशानि? अथवा एतानि राज्यानि कस्मै स्वर्गसदृशानि?

५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (क) ‘महोदये! मम भगिनी कथयति’। अत्र 'मम' इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?

अत्र ‘मम’ इति सर्वनामपदं स्वरायै प्रयुक्तम्, यतः स्वरा वदति मम भगिनी कथयति इति।

५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (ख) ‘सामाजिक-सांस्कृतिकपरिदृश्यानां साम्याद् इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि’। अस्मिन् वाक्ये प्रथितानि इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

अस्मिन् वाक्ये ‘प्रथितानि’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं ‘इमानि’ अस्ति।

५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (ग) ‘एतेषां राज्यानां पुनः सङ्घटनं विहितम्’। अत्र 'सङ्घटनम्' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?

अत्र ‘सङ्घटनम्’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं ‘विहितम्’ अस्ति।

५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (घ) ‘अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते’। अस्मात् वाक्यात् 'अल्पता' इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं चित्वा लिखत?

‘अल्पता’ इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं ‘प्राचुर्यम्’ अस्ति।

५. यथानिर्देशम् उत्तरत— (ङ) ‘क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते’। अस्मिन् वाक्ये ‘सन्ति’ इति क्रियापदस्य किं समानार्थकं पदं प्रयुक्तम्?

अस्मिन् वाक्ये ‘सन्ति’ इति क्रियापदस्य समानार्थकं पदं ‘वर्तन्ते’ इति प्रयुक्तम्।

६. अधः शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अस्मिन् उपरितः अधः, वामतः दक्षिणं चेति आधारं कृत्वा सार्थक-शब्दान् रेखाङ्कयत— वर्गचित्र-जालम्

शब्दजाले प्राप्तानि सार्थकपदानि एतानि सन्ति - जनजातिः, खासी, नागा, भ्राता, सिक्किम्, राज्यानि, मिजोरमः, संस्कृतिः, पूर्वोत्तरम्, देशस्य, सप्तभगिन्यः, गारो, प्राकृतिकः, वंशवृक्षः, भगिनी, अरुणाचलः, मेघालयः, नागालैण्डम्, बहवः।

७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (क) छात्राः अद्य .................... विषये ज्ञातुम् इच्छन्ति।

छात्राः अद्य स्वदेशस्य राज्यानाम् विषये ज्ञातुम् इच्छन्ति।

७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (ख) अस्माकं देशे .................... राज्यानि तथा अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति।

अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि तथा अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति।

७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (ग) सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति .................... कथ्यन्ते।

सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति पूर्वोत्तरराज्यानि कथ्यन्ते।

७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (घ) सप्तभगिन्यः इत्युक्तानि राज्यानि – अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डम्, त्रिपुरा।

सप्तभगिन्यः इत्युक्तानि राज्यानि – अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डम्, त्रिपुरा।

७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (ङ) प्रदेशेऽस्मिन् .................... बाहुल्यम् अस्ति।

प्रदेशेऽस्मिन् जनजातिः बाहुल्यम् अस्ति।

७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (छ) पूर्वोत्तरराज्येषु वंशवृक्षाणां .................... विद्यते।

पूर्वोत्तरराज्येषु वंशवृक्षाणां प्राचुर्यम् विद्यते।

८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (क) गच्छति, पठति, धावति, अहसत्, क्रीडति

भिन्नप्रकृतिकं पदं ‘अहसत्’ अस्ति, यतः अन्यानि पदानि लट्-लकारे वर्तमानकाले सन्ति, ‘अहसत्’ इति लङ्-लकारे भूतकाले अस्ति।

८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (ख) छात्रः, सेवकः, शिक्षकः, लेखिका, क्रीडकः

भिन्नप्रकृतिकं पदं ‘लेखिका’ अस्ति, यतः इदं स्त्रीलिङ्गं अस्ति, अन्यानि पुंलिङ्गानि सन्ति।

८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (ग) पत्रम्, मित्रम्, पुष्पम्, आम्रः, फलम्

भिन्नप्रकृतिकं पदं ‘आम्रः’ अस्ति, यतः इदं पुंलिङ्गं अस्ति, अन्यानि नपुंसकलिङ्गानि सन्ति।

८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (घ) व्याघ्रः, भल्लूकः, गजः, कपोतः, शाखा, वृषभः, सिंहः

भिन्नप्रकृतिकं पदं ‘शाखा’ अस्ति, यतः इयं वृक्षस्य भागः, अन्यानि सर्वाणि पशु-पक्षिणां नामानि सन्ति।

८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत— (ङ) पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, यानम्, वसुधा

भिन्नप्रकृतिकं पदं ‘यानम्’ अस्ति, यतः इदं वाहनस्य नाम, अन्यानि पृथिव्याः पर्यायाः सन्ति।

९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् अयम्

अयम् – प्रदेशः (अयम् प्रदेशः)

९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् संस्कृतिविशिष्टायाम्

संस्कृतिविशिष्टायाम् – भारतभूमौ (संस्कृतिविशिष्टायां भारतभूमौ)

९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् महत्त्वाधायिनी

महत्त्वाधायिनी – संस्कृतिः (महत्त्वाधायिनी संस्कृतिः)

९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् प्राचीने

प्राचीने – इतिहासे (प्राचीने इतिहासे)

९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत— विशेषणम् एकः

एकः – समवायः (एकः समवायः)

परियोजनाकार्यम्

१. “पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्” इति पाठस्य सन्दर्भे भित्तिपत्रे उत्तरपूर्वराज्यानां पृथक् पृथक् मानचित्रं प्रदर्शयत। संस्कृतभाषया कस्यापि राज्यस्य पञ्चवाक्यैः विवरणं लिखत। उदाहरणम्— नागालैण्डम् – होर्न्बिल-महोत्सवः अत्र प्रसिद्धः।

भित्तिपत्रे अष्टानां राज्यानां मानचित्राणि दर्शनीयानि। उदाहरणार्थं असमराज्यस्य वर्णनम् - असमः पूर्वोत्तरभारतस्य प्रमुखं राज्यम् अस्ति। अस्य राजधानी दिसपुरम् अस्ति। अत्र ब्रह्मपुत्रनदी प्रवहति। काजीरङ्गा-अभयारण्यं एकशृङ्गगजाय प्रसिद्धम् अस्ति। असमे चाय-उद्योगः अतिप्रसिद्धः अस्ति।

२. पूर्वोत्तरराज्यानां पर्यटनस्थलानां नामानि लिखित्वा तेषां संक्षिप्तं वर्णनं कुरुत। उदाहरणम्— राज्यम् – असमः नाम – काजीरङ्गा राष्ट्रिय अभयारण्यम् वर्णनम् – अत्र एकशृङ्गगजाः दृश्यन्ते। एतत् यूनेस्को-विश्व-प्रत्नकीर्ति-स्थलम् अस्ति।

अरुणाचलप्रदेशः – तवाङ्ग-मठः – अयं भारतस्य बृहत्तमः बौद्धमठः अस्ति, हिमाच्छादित-पर्वतेषु स्थितः। मेघालयः – चेरापुञ्जी – अत्र अतिवृष्टिः भवति, सुन्दरजलप्रपाताः सन्ति। मणिपुरम् – लोकटक-सरोवरः – अत्र विश्वस्य एकमात्रं प्लवमानं राष्ट्रिय-उद्यानं अस्ति। सिक्किमः – नाथुला-दर्रा – अयं भारत-चीन-सीमायां स्थितः ऐतिहासिकः मार्गः अस्ति। मिजोरमः – आइजोल-नगरम् – पहाडेषु स्थितं रमणीयं नगरम् अस्ति।

३. विद्यालये ‘उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसः’ (एकः विशेषः दिवसः) आयोजनीयः। छात्राः विविधराज्यानां परिधानं नृत्यं भोजनं वेषभूषां च प्रस्तुवन्तु। सम्पूर्णः कार्यक्रमः संस्कृत-संवाद-माध्यमेन एव करणीयः।

वयं विद्यालये उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसः समारोहं करिष्यामः। छात्राः गारो-खासी-नागा-आदि जनजातीनां परिधानानि धृत्वा मञ्चे आगमिष्यन्ति। ते बिहु, चेराव इत्यादीनि नृत्यानि प्रस्तोष्यन्ति। असमीयं चायं, मोमो इत्यादीनि भोजनानि प्रदर्शयिष्यन्ति। सर्वे संवादाः प्रश्नोत्तराणि च संस्कृतेन एव भविष्यन्ति, यथा – स्वागतम्, एषः असमप्रदेशस्य वेषः इत्यादि।