ProSyllabusLearn a little. Grow every day.Log in
YOUR STUDY SPACE · CBSE

कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? — Class 8 Sanskrit

दीपकम् · Chapter 9Rising

CBSE Class 8 community

View all
All available subjects
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every subject, one purchase
  • Mathematics
  • Science
  • + 3 more
~7 pages per kitPage 1 free
Mathematics
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
All 2 books, one purchase
  • Mathematics
~7 pages per kitPage 1 free
Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
हिंदी
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Social Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
English · Poorvi
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Browse all Class 8 kits →

Chapter summary

यह पाठ आयुर्वेद के आहार-नियमों को एक रोचक कथा के माध्यम से समझाता है। माता-पुत्र के संवाद से आरम्भ होकर पाठ बताता है कि अत्यन्त गर्म भोजन हितकर नहीं होता। फिर माता एक कथा सुनाती है — भगवान धन्वन्तरि सुन्दर शुक (तोते) का रूप धारण कर "कोऽरुक्?" (कौन रोगरहित है?) पूछते हुए घूमते हैं। अनेक वैद्यों के पास उत्तर नहीं मिलता, पर वैद्य वाग्भट उत्तर देते हैं — "हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक्" अर्थात् जो हितकर, सीमित मात्रा में और ऋतु के अनुसार भोजन करता है, वही स्वस्थ रहता है। धन्वन्तरि प्रसन्न होकर अपना परिचय देते हैं और वाग्भट को आयुर्वेद-तन्त्र रचने की प्रेरणा देते हैं। पाठ में हितभुक्, मितभुक् और ऋतुभुक् की विस्तृत व्याख्या, प्रातः उठकर व्यायाम-स्नान-दन्तधावन तथा "सर्वे भवन्तु सुखिनः" जैसी प्रार्थना भी दी गई है। पाठ स्वस्थ जीवन और संतुलित आहार का सन्देश देता है।
आयुर्वेद के आहार-नियमहितभुक्-मितभुक्-ऋतुभुक्धन्वन्तरि और वाग्भटस्वस्थ जीवनचर्याषट् ऋतुएँसर्वे भवन्तु सुखिनः

Key ideas & terms

अरुक्
रोगरहित, स्वस्थ (न + रुक्)।
हितभुक्
जो हितकर भोजन करता है।
मितभुक्
जो सीमित मात्रा में भोजन करता है।
ऋतुभुक्
जो ऋतु के अनुसार उपयुक्त भोजन करता है।
धन्वन्तरिः
आयुर्वेद के देव, जो शुक-रूप में आते हैं।
वाग्भटः
वैद्य, जो "कोऽरुक्" का सही उत्तर देता है।

Extra questions & answers

"कोऽरुक्" का क्या अर्थ है?

"कौन रोगरहित (स्वस्थ) है?"

शुक (तोते) का रूप किसने धारण किया था?

भगवान धन्वन्तरि ने।

"कोऽरुक्" का सही उत्तर किस वैद्य ने दिया?

वैद्य वाग्भट ने।

वाग्भट ने स्वस्थ रहने के तीन सूत्र क्या बताए?

"हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक्" — हितकर, सीमित और ऋतु के अनुसार भोजन।

"हितभुक्" का क्या अर्थ है?

जो ऐसा हितकर भोजन करता है जिससे स्वास्थ्य की रक्षा हो और रोग उत्पन्न न हों।

"मितभुक्" का क्या अर्थ है?

जो मात्रा के अनुसार (सीमित) भोजन करता है; गरिष्ठ अल्प और लघु पर्याप्त।

"ऋतुभुक्" का क्या अर्थ है?

जो ऋतु (मौसम) के अनुसार उपयुक्त भोजन करता है।

ऋतुएँ कितनी होती हैं?

छह — वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमन्त, शिशिर।

धन्वन्तरि ने वाग्भट को क्या प्रेरणा दी?

आयुर्वेद के अष्टांग-विचार के सारभूत तन्त्र की रचना करने की।

पाठ में कौन-सी प्रसिद्ध प्रार्थना दी गई है?

"सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः।"

अभ्यासात् जायते सिद्धिः

१. अधोलिखितान् प्रश्नान् एकपदेन उत्तरत— (क) शुकरूपं कः धृतवान्?

भगवान् धन्वन्तरिः शुकरूपं धृतवान्।

१. अधोलिखितान् प्रश्नान् एकपदेन उत्तरत— (ख) धन्वन्तरिः (शुकः) कुत्र उपविश्य ध्वनिम् अकरोत्?

धन्वन्तरिः प्रख्यातवैद्यानां भवनपार्श्वस्थे वृक्षे तथा वाग्भटस्य कुटीरसमीपे विशाले प्राङ्गणे स्थिते पुष्पतरौ उपविश्य ‘कोऽरुक्’ इति ध्वनिम् अकरोत्।

१. अधोलिखितान् प्रश्नान् एकपदेन उत्तरत— (ग) अन्ते शुकः कस्य आश्रमस्य समीपं गतवान्?

अन्ते शुकः वैद्यस्य वाग्भटस्य कुटीरसमीपं गतवान्।

१. अधोलिखितान् प्रश्नान् एकपदेन उत्तरत— (घ) ऋतवः कति सन्ति?

षट् ऋतवः सन्ति — ग्रीष्मः, वर्षा, शरद्, हेमन्तः, शिशिरः, वसन्तः च।

१. अधोलिखितान् प्रश्नान् एकपदेन उत्तरत— (ङ) वाग्भटः शुकस्य रहस्यं केभ्यः उक्तवान्?

वाग्भटः शुकस्य रहस्यं स्वशिष्येभ्यः छात्रेभ्यः उक्तवान्।

२. पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— चरकस्य, कुटीरसमीपं, भारतवर्षे, आयुर्वेदज्ञानेन, अतिमात्रं (क) ................................... जनाः कथं निरामयाः भवन्ति?

भारतवर्षे जनाः कथं निरामयाः भवन्ति? उत्तरं — भारतवर्षे।

२. पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (ख) अन्ते सः वैद्यस्य वाग्भटस्य ................................... गतवान्।

अन्ते सः वैद्यस्य वाग्भटस्य कुटीरसमीपं गतवान्। उत्तरं — कुटीरसमीपं।

२. पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (ग) तव उत्कृष्टेन ................................... अहम् अतीव सन्तुष्टः अस्मि।

तव उत्कृष्टेन आयुर्वेदज्ञानेन अहम् अतीव सन्तुष्टः अस्मि। उत्तरं — आयुर्वेदज्ञानेन।

२. पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (घ) महर्षेः ................................... नाम भवन्तः श्रुतवन्तः स्युः।

महर्षेः चरकस्य नाम भवन्तः श्रुतवन्तः स्युः। उत्तरं — चरकस्य।

२. पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— (ङ) लघुद्रव्याणि ................................... सेवनेन हानिकराणि जायन्ते।

लघुद्रव्याणि अतिमात्रं सेवनेन हानिकराणि जायन्ते। उत्तरं — अतिमात्रं।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (क) मधुरां वाणीं श्रुत्वा चिकित्सानिरतः वाग्भटः किम् अकरोत्?

मधुरां वाणीं श्रुत्वा चिकित्सानिरतः वाग्भटः प्राङ्गणम् आगत्य सर्वासु दिक्षु अपश्यत्, क्षणात् च मनोहरं तं शुकम् अपश्यत्।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (ख) वाग्भटः झटिति किम् अकरोत्?

वाग्भटः झटिति तस्मै विहगाय मधुराणि फलानि समर्पितवान्।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (ग) छात्राः पुनः जिज्ञासया आचार्यं किम् अपृच्छन्?

छात्राः पुनः जिज्ञासया आचार्यम् अपृच्छन् — ‘आचार्य! हितभुक्, मितभुक्, ऋतभुक् इति एतेषां कः आशयः?’ इति।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (घ) भगवान् धन्वन्तरिः अस्माकं कृते संक्षेपेण किं प्रदत्तवान्?

भगवान् धन्वन्तरिः अस्माकं कृते संक्षेपेण स्वास्थ्यरक्षणाय सूत्ररूपेण त्रीणि सन्देशानि — हितभुक्, मितभुक्, ऋतभुक् — तथा व्यायामः, प्रातरुत्थानम्, दन्तविशोधनम्, स्वच्छजलेन स्नानम्, बुभुक्षायां भोजनम् इत्यादीनि प्रदत्तवान्।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (ङ) ऋषयः नित्यं कां प्रार्थनां कुर्वन्ति?

ऋषयः नित्यं प्रार्थयन्ति — सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः, सर्वे भद्राणि पश्यन्तु, मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत् इति।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— विशेषणम् विभिन्नानाम् व्याधीनाम् विशेष्यम् - वैद्याः

विभिन्नानाम् व्याधीनाम् — उत्तमाः वैद्याः। उत्तरम् — उत्तमाः।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— मनोहरम् ...................

मनोहरम् शुकरूपम्।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— ................... प्राङ्गणे

विशाले प्राङ्गणे।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— ................... वाणीम्

मधुरां वाणीम्।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— ................... वाग्भटः

चिकित्सानिरतः / विस्मितः वाग्भटः।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— लौकिकः ...................

लौकिकः खगः।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— मधुराणि ...................

मधुराणि फलानि।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— समुचितम् ...................

समुचितम् उत्तरम्।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— ................... वृक्षे

भवनपार्श्वस्थे / पुष्पतरौ वृक्षे।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— ................... वैद्यस्य

उत्तमस्य / प्रख्यातस्य वैद्यस्य।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— ................... शिष्याः

विस्मिताः शिष्याः।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— महर्षेः ...................

महर्षेः चरकस्य।

४. पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत— सात्त्विकम् ...................

सात्त्विकम् भोजनम्।

५. पाठं पठित्वा अधोलिखितपट्टिकातः पदानि चित्वा उचितसञ्चिकायां पूरयत— लौकिकः, व्याधीनाम्, देवः, वृक्षे, त्रीणि, उत्तमस्य, वाणीम्, विस्मितः, मधुरया, प्रश्नान्, पूज्यः, खगः, विशाले, शुकम्, वाग्भटः - विशेषणपदानि

विशेषणपदानि — लौकिकः, त्रीणि, उत्तमस्य, विस्मितः, मधुरया, पूज्यः, विशाले।

५. पाठं पठित्वा अधोलिखितपट्टिकातः पदानि चित्वा उचितसञ्चिकायां पूरयत— विशेष्यपदानि

विशेष्यपदानि — व्याधीनाम्, देवः, वृक्षे, वाणीम्, प्रश्नान्, खगः, शुकम्, वाग्भटः।

६. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा तेन सम्बद्धं श्लोकं पाठात् चित्वा लिखत— (क) अस्माभिः नित्यं व्यायामः, स्नानं, दन्तधावनं, बुभुक्षायाञ्च भोजनं कर्तव्यम्।

व्यायामः प्रातरुत्थाय, नित्यं दन्तविशोधनम्। स्वच्छजलेन सस्नानं, बुभुक्षायाञ्च भोजनम्॥ ४ ॥

६. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा तेन सम्बद्धं श्लोकं पाठात् चित्वा लिखत— (ख) अस्माभिः हितकरः आहारः सेवनीयः येन विकाराणां शमनं स्वास्थ्यस्य च रक्षणं भवेत्।

तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत, स्वास्थ्यं येनानुवर्तते। अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्॥ १ ॥

६. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा तेन सम्बद्धं श्लोकं पाठात् चित्वा लिखत— (ग) ऋतोः अनुसारं भोजनेन बलस्य वर्णस्य च अभिवृद्धिः भवति।

तस्याशिताद्यादाहारात् बलं वर्णश्च वर्धते। तस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम्॥ ३ ॥

परियोजनाकार्यम्

१. विद्यालयस्य परिसरे विद्यमानानां पञ्चवृक्षाणां नामानि तेषाम् औषधीयं प्रयोगं च लिखत।

एषा स्वपरिसरनिरीक्षणात्मिका परियोजना अस्ति। उदाहरणार्थम् — १. निम्बः — त्वग्रोगे, दन्तधावने च उपयोगी, २. तुलसी — कास-ज्वर-प्रतिश्याये उपयोगिनी, ३. आमलकी — पाचनशक्तिवर्धिनी, विटामिन्-C युक्ता, ४. घृतकुमारी — दाहशमनी, त्वचायै हितकरी, ५. हरिद्रा — व्रणरोपणी, कृमिघ्नी च। छात्रः स्वविद्यालये दृष्टान् वृक्षान् विलोक्य तेषां नामानि गुणांश्च लेखिष्यति।

२. स्वास्थ्येन सम्बद्धानां दशश्लोकानां सङ्ग्रहणं कुरुत।

छात्रः चरकसंहिता, अष्टाङ्गहृदय, भगवद्गीता, सुभाषितानि इत्यादिभ्यः स्वास्थ्य-आहार-विहार-सम्बद्धान् दश श्लोकान् सङ्गृह्णीयात्। यथा — तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत इत्यादयः पाठस्थाः पञ्च श्लोकाः, तथा मिताहारो नरः सोढुं शक्तः कष्टशतं सुखम् इत्यादयः योग्यताविस्तरे दत्ताः श्लोकाः सङ्ग्रहणीयाः।

३. पाठे आगतान् श्लोकान् कण्ठस्थीकृत्य कक्षायां श्रावयत।

पाठे पञ्च श्लोकाः सन्ति — तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत, अल्पादाने गुरूणां च, तस्याशिताद्यादाहारात्, व्यायामः प्रातरुत्थाय, सर्वे भवन्तु सुखिनः इति। छात्रः एतान् शुद्धोच्चारणेन कण्ठस्थीकृत्य कक्षायां सस्वरं श्रावयेत्।