ProSyllabusLearn a little. Grow every day.Log in
YOUR STUDY SPACE · CBSE

सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते — Class 8 Sanskrit

दीपकम् · Chapter 12

CBSE Class 8 community

View all
All available subjects
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every subject, one purchase
  • Mathematics
  • Science
  • + 3 more
~7 pages per kitPage 1 free
Mathematics
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
All 2 books, one purchase
  • Mathematics
~7 pages per kitPage 1 free
Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
हिंदी
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Social Science
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
TrendingEvery important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
English · Poorvi
~140days leftAnnual exams · school dates varyFeb–Mar 2027 · school-specific · tentative
Every important point, highly compressed.
  • Space weighted by chapter size
  • Charts from the book's own data
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Browse all Class 8 kits →

Chapter summary

यह पाठ शुद्ध उच्चारण और सम्यक् वर्ण-प्रयोग के महत्त्व को दर्शाता है। आरम्भ में एक रोचक कथा है — देवों के राजा इन्द्र और असुरों के राजा वृत्रासुर के बीच वैर था। वृत्रासुर ने इन्द्र को जीतने के लिए "इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व" मन्त्र से यज्ञ कराया, पर ऋत्विजों ने स्वर बदल दिया, जिससे अर्थ बदल गया और परिणामस्वरूप वृत्रासुर के स्थान पर इन्द्र का बल बढ़ गया और इन्द्र ने वृत्रासुर को मार दिया। यह कथा एक वर्ण/स्वर के दोष से समूचे अर्थ के बदल जाने को दर्शाती है। श्लोकों में उदाहरण दिए गए हैं — स्वजन (बन्धु) बनाम श्वजन (कुत्ता), सकल (पूर्ण) बनाम शकल (टुकड़ा), सकृत् (एक बार) बनाम शकृत् (मल)। बाघिन जैसे अपने शिशु को दाँतों से न तो काटती है न गिरने देती है, वैसे ही वर्णों का उच्चारण न अति कठोर हो न अति शिथिल। उत्तम पाठक के छह गुण (माधुर्य, अक्षर-स्पष्टता, पदच्छेद, सुस्वर, धैर्य, लय) और छह दोष (गीती, शीघ्री, शिरःकम्पी आदि) भी बताए गए हैं। साथ ही छह वेदांगों का परिचय दिया गया है।
शुद्ध उच्चारण का महत्त्वइन्द्र-वृत्रासुर कथास्वर-दोष से अर्थ-परिवर्तनपाठक के गुण-दोषबाघिन का उदाहरणछह वेदांग

Key ideas & terms

सम्यग्वर्णप्रयोगः
वर्णों का शुद्ध एवं उचित उच्चारण।
महीयते
पूजित होता है, सम्मान पाता है।
स्वजनः/श्वजनः
बन्धु / कुत्ता — एक वर्ण के अन्तर का उदाहरण।
माधुर्यम्
मधुरता; पाठक का एक गुण।
पाठकाधमाः
निम्न (दोषयुक्त) पाठक।
वेदाङ्गानि
शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष — छह वेदांग।

Extra questions & answers

पाठ का मूल सन्देश क्या है?

सम्यक् (शुद्ध) वर्ण-प्रयोग से मनुष्य ब्रह्मलोक में सम्मान पाता है।

वृत्रासुर के यज्ञ में अर्थ कैसे बदल गया?

ऋत्विजों ने मन्त्र का स्वर बदल दिया, जिससे "इन्द्रशत्रु" का अर्थ बदलकर इन्द्र का बल बढ़ गया।

इस कथा से क्या शिक्षा मिलती है?

कि एक वर्ण/स्वर का दोष भी समूचे अर्थ को बदल देता है, अतः शुद्ध उच्चारण आवश्यक है।

"स्वजनः" और "श्वजनः" में क्या अन्तर है?

स्वजन का अर्थ बन्धु, और श्वजन का अर्थ कुत्ता — केवल एक वर्ण का अन्तर।

"सकलम्" और "शकलम्" में क्या अन्तर है?

सकल का अर्थ पूर्ण/सम्पूर्ण, और शकल का अर्थ टुकड़ा।

बाघिन का उदाहरण किसलिए दिया गया है?

यह दिखाने के लिए कि वर्णों का उच्चारण न अति कठोर हो न अति शिथिल — जैसे बाघिन शिशु को न काटती है न गिराती है।

उत्तम पाठक के छह गुण कौन-से हैं?

माधुर्य, अक्षर-स्पष्टता, पदच्छेद, सुस्वर, धैर्य और लय।

अधम (निम्न) पाठक के छह दोष कौन-से हैं?

गीती, शीघ्री, शिरःकम्पी, लिखितपाठक, अनर्थज्ञ और अल्पकण्ठ।

छह वेदांग कौन-से हैं?

शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष।

व्याकरण किस वेदांग के अन्तर्गत आता है, और उसका क्या महत्त्व है?

व्याकरण छह वेदांगों में से एक है; इसमें भाषा के नियम हैं और इससे शुद्ध भाषा-प्रयोग सम्भव होता है।

१. पाठे विद्यमानानां श्लोकानाम् उच्चारणं स्मरणं लेखनं च कुरुत।

१. पाठे विद्यमानानां श्लोकानाम् उच्चारणं स्मरणं लेखनं च कुरुत।

छात्रः पञ्चश्लोकान् — यद्यपि बहु नाधीषे..., व्याघ्री यथा हरेत्..., एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः..., माधुर्यमक्षरव्यक्तिः..., गीती शीघ्री... इति श्लोकान् शुद्धोच्चारणेन स्पष्टस्वरेण पठेत्, कण्ठस्थं कुर्यात् च स्वपुस्तिकायां लिखेत्। वर्णानाम् अव्यक्तता पीडितता च परिहरिष्यति।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत—

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (क) पाठकाः केषां सम्यक् प्रयोगं कुर्युः?

वर्णानाम्।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (ख) किम् अवश्यमेव पठनीयम्?

व्याकरणम्।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (ग) ब्रह्मलोके केन सम्मानं भवति?

सम्यग्वर्णप्रयोगेण।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (घ) अधमाः पाठकाः कति भवन्ति?

षट्।

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत— (ङ) धैर्यं केषां गुणः?

पाठकानाम् / उत्तमपाठकानाम्।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत—

३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (क) व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां कान् नयति?

व्याघ्री भीता सती दंष्ट्राभ्यां स्वपुत्रान् नयति, न च पीडयति, यथा ते न पतेयुः न च भिद्येरन्।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (ख) वर्णाः कथं प्रयोक्तव्याः?

वर्णाः एवं प्रयोक्तव्याः यथा ते न अव्यक्ताः न च पीडिताः स्युः, अर्थात् स्पष्टतया स्वाभाविकरूपेण मधुरतया प्रयोक्तव्याः।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (ग) पाठकानां षड्-गुणाः के भवन्ति?

माधुर्यम्, अक्षरव्यक्तिः, पदच्छेदः, सुस्वरः, धैर्यम्, लयसमर्थं च एते षट् उत्तमपाठकस्य गुणाः भवन्ति।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (घ) के अधमाः पाठकाः भवन्ति?

गीती, शीघ्री, शिरःकम्पी, लिखितपाठकः, अनर्थज्ञः च अल्पकण्ठः एते षट् अधमाः पाठकाः भवन्ति।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (ङ) ‘स्वजनः’ ‘श्वजनः’ च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः?

‘स्वजनः’ इत्यस्य अर्थः बन्धुः स्वकीयः जनः इति, ‘श्वजनः’ इत्यस्य अर्थः कुक्कुरः श्वा इति। एकस्य वर्णस्य भेदेन अर्थः सर्वथा परिवर्तते।

३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत— (च) ‘सकलं’ ‘शकलं’ च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः?

‘सकलम्’ इत्यस्य अर्थः सम्पूर्णम्, ‘शकलम्’ इत्यस्य अर्थः खण्डम् टुकडा इति। तथैव ‘सकृत्’ एकवारम्, ‘शकृत्’ विष्ठा मलम् इति भेदः भवति।

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत—

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— अक्षरव्यक्तिः

गुणः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— शीघ्री

दोषः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— लिखितपाठकः

दोषः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— लयसमर्थम्

गुणः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— अनर्थज्ञः

दोषः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— अल्पकण्ठः

दोषः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— माधुर्यम्

गुणः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— गीती

दोषः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— पदच्छेदः

गुणः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— शिरःकम्पी

दोषः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— धैर्यम्

गुणः

४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत— सुस्वरः

गुणः

५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत—

५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (क) भीता ............................................. तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत्।

पतनभेदाभ्याम् — भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत्।

५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (ख) ............................................. लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः।

माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः धैर्यं — माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः।

५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (ग) गीती शीघ्री ............................................. तथा लिखितपाठकः।

शिरःकम्पी — गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः।

५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (घ) एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः नाव्यक्ता न च .............................................।

पीडिताः — एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः नाव्यक्ता न च पीडिताः।

५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत— (ङ) स्वजनः ............................................. माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्।

श्वजनो — स्वजनः श्वजनो माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्।

६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत—

६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— यथा– पदच्छेदः पाठकानां गुणः अस्ति।

सत्यम्

६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (क) गानसहितपठनं पाठकानां दोषः भवति।

सत्यम् — गीती पठनं अधमपाठकस्य लक्षणम्।

६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (ख) माधुर्यं नाम अक्षराणाम् उच्चारणे स्पष्टता अस्ति।

असत्यम् — अक्षरव्यक्तिः नाम स्पष्टता, माधुर्यं नाम मधुरभावः।

६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (ग) शकृत् नाम एकवारम् इति अर्थः अस्ति।

असत्यम् — सकृत् इत्यस्य अर्थः एकवारम्, शकृत् इत्यस्य अर्थः मलम् विष्ठा।

६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (घ) अव्यक्ताः वर्णाः प्रयोक्तव्याः भवन्ति।

असत्यम् — वर्णाः न अव्यक्ताः न च पीडिताः प्रयोक्तव्याः।

६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत— (ङ) व्याघ्री यथा पुत्रान् हरति तथा वर्णान् प्रयोजयेत्।

सत्यम् — यथा व्याघ्री पतनभेदभयात् न अतिकठोरं न अतिशिथिलं पुत्रान् गृह्णाति तथैव वर्णप्रयोगः कर्तव्यः।

परियोजनाकार्यम्

कक्ष्यायां श्लोकोच्चारण-प्रतियोगितां स्थापयित्वा निर्मित-सूच्यनुगुणम् उच्चारणम् अवलोकनीयम्। अत्र के के गुणाः दोषाः च जाताः इति अधः लिखत—

कक्षायां वयं पञ्चानां श्लोकानां शुद्धोच्चारणप्रतियोगिताम् आयोजितवन्तः। शिक्षकेन दत्ता मूल्याङ्कनसूची अत्र उपयुक्ता — माधुर्यम्, अक्षरव्यक्तिः, पदच्छेदः, सुस्वरः, धैर्यम्, लयसमर्थता च गुणाः दृष्टाः। केषाञ्चित् छात्राणां पठनम् गीतीवत् आसीत्, केचित् शीघ्रं पठितवन्तः, केचित् शिरः कम्पयित्वा अल्पकण्ठेन च पठितवन्तः इति दोषाः अपि दृष्टाः। गुणयुक्तं पठनं प्रशंसितम् दोषयुक्तं च परिष्कृतम्।