मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा — Class 8 Sanskrit
दीपकम् · Chapter 7
CBSE Class 8 community
View all
6- Mathematics
- Science
- + 3 more
2- Mathematics
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
- Space weighted by chapter size
- Charts from the book's own data
- Traps corrected
Chapter summary
Key ideas & terms
- सुरभाषा
- देवभाषा — संस्कृत।
- मञ्जूषा
- पेटी, मंजूषा; यहाँ ज्ञान की पेटिका।
- पोषणक्षमता
- पालन-पोषण करने की क्षमता।
- वचनातीता
- वाणी से परे, अवर्णनीय।
- नवरसाः
- काव्य के नौ रस।
- व्योमशास्त्रम्
- खगोलविद्या, अन्तरिक्ष-विज्ञान।
Extra questions & answers
पाठ में संस्कृत भाषा को किस रूप में प्रस्तुत किया गया है?
"सुन्दर सुरभाषा" अर्थात् मनोहर देवभाषा के रूप में।
संस्कृत को "मञ्जुल मञ्जूषा" क्यों कहा गया है?
क्योंकि यह मुनियों द्वारा विकसित और कवियों द्वारा सुशोभित मनोहर ज्ञान-पेटिका है।
संस्कृत किन-किन की जीवन की आशा है?
वेदव्यास-वाल्मीकि आदि मुनियों, कालिदास-बाणभट्ट आदि कवियों और सामान्य जनों की।
संस्कृत भाषा कहाँ विजयी (श्रेष्ठ) है?
सम्पूर्ण पृथ्वी (धरा) पर।
संस्कृत में कितने रस हैं?
नौ रस (नवरस)।
संस्कृत किन शास्त्रों में विहार करती है?
वेद-वेदान्त, वैद्यक (चिकित्सा) और व्योम (खगोल) आदि शास्त्रों में।
संस्कृत किसकी जननी-भाषा कही गई है?
अनेक भारतीय एवं विश्व की भाषाओं की।
संस्कृत के श्रवण से क्या होता है?
सुख बढ़ता है और सभी जन आनन्दित होते हैं।
संस्कृत किसकी रक्षा और प्रसार करती है?
हमारी संस्कृति की।
पाठ में संस्कृत को किन सम्बोधनों से पुकारा गया है?
सुन्दरसुरभाषा, श्रुतिसुखनिनदा, सकलप्रमोदा, काव्यविशारदा आदि।
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां एकपदेन उत्तरं लिखत—
(क) सुन्दरसुरभाषा कस्य वचनातीता?
सुन्दरसुरभाषायाः पोषणक्षमता कवेः मम वचनातीता अस्ति।
(ख) संस्कृतभाषा कुत्र विजयते?
संस्कृतभाषा धरायाम् विजयते।
(ग) संस्कृतभाषा कस्य आशा?
संस्कृतभाषा पौराणिक-सामान्य-जनानां जीवनस्य आशा अस्ति।
(घ) संस्कृते कति रसाः सन्ति?
संस्कृते नव रसाः सन्ति।
(ङ) कस्याः ध्वनिश्रवणेन सुखं वर्धते?
संस्कृतभाषायाः सुन्दरसुरभाषायाः ध्वनिश्रवणेन सुखं वर्धते।
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत—
(क) संस्कृतभाषा केषां जीवनस्य आशा अस्ति?
संस्कृतभाषा वेदव्यास-वाल्मीकि-मुनीनां, कालिदास-बाणादिकवीनां तथा पौराणिक-सामान्य-जनानां जीवनस्य आशा अस्ति।
(ख) केषां विचाराः जनान् अभिप्रेरयन्ति?
वेदविषय-वेदान्त-विचाराः तथा वेद-उपनिषद्-पुराणादीनां विचाराः जनान् अभिप्रेरयन्ति।
(ग) कैः रसैः समृद्धा साहित्यपरम्परा विराजते?
शृङ्गार-हास्य-करुण-रौद्र-वीर-भयानक-बीभत्स-अद्भुत-शान्त-इत्यादिभिः नवरसैः समृद्धा साहित्यपरम्परा विराजते।
(घ) संस्कृतभाषा केषु शास्त्रेषु विहरति?
संस्कृतभाषा वैद्य-व्योम-शास्त्रादिषु तथा वेद-वेदान्तादि-शास्त्रेषु विहरति।
(ङ) संस्कृतभाषायाः कानि कानि सम्बोधनपदानि अत्र प्रयुक्तानि?
अत्र श्रुतिसुखनिनदे, सकलप्रमोदे, स्मृतिहितवरदे, सरसविनोदे, गति-मति-प्रेरक-काव्यविशारदे इति सम्बोधनपदानि तथा अयि मातः इति सम्बोधनं प्रयुक्तम्।
३. रेखाङ्कितपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—
(क) मुनिगणाः संस्कृतभाषायाः विकासं कृतवन्तः।
के संस्कृतभाषायाः विकासं कृतवन्तः?
(ख) सामान्यजनानां जीवनं काव्यैः प्रभावितम् अस्ति।
कैः सामान्यजनानां जीवनं प्रभावितम् अस्ति?
(ग) कवयः अपि उपादेयानि काव्यानि रचितवन्तः।
कवयः कीदृशानि काव्यानि रचितवन्तः?
(घ) संस्कृतभाषा पृथिव्यां विहरति।
संस्कृतभाषा कुत्र विहरति?
(ङ) संस्कृतभाषा विविधभाषाः परिपोषयति।
संस्कृतभाषा काः परिपोषयति?
(च) वेद-वेदाङ्गादीनि गभीराणि शास्त्राणि सन्ति।
कानि गभीराणि शास्त्राणि सन्ति?
४. अधः प्रदत्तानां पदानाम् उदाहरणानुसारं विभक्तिं वचनं च लिखत—
तव
षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
मञ्जूषा
प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्
संस्कृतिः
प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्
जनानाम्
षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्
जीवनस्य
षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
धरायाम्
सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्
शास्त्रेषु
सप्तमी विभक्तिः, बहुवचनम्
५. अधोलिखितानां पद्यांशानां यथायोग्यं मेलनं कुरुत—
(क) अयि मातस्तव पोषणक्षमता
मम वचनातीता, सुन्दरसुरभाषा
(ख) वेदव्यास-वाल्मीकि-मुनीनां
कालिदासबाणादिकवीनाम्
(ग) पौराणिक-सामान्य-जनानाम्
जीवनस्य आशा, सुन्दरसुरभाषा
(घ) श्रुतिसुखनिनदे सकलप्रमोदे
स्मृतिहितवरदे सरसविनोदे
(ङ) वैद्य-व्योम-शास्त्रादि-विहारा
विजयते धरायाम्
६. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां पदानाम् एकपदेन अर्थं लिखत—
(क) सुराणां भाषा =
सुरभाषा
(ख) सुन्दरी सुरभाषा =
सुन्दरसुरभाषा
(ग) नवरसैः रुचिरा =
नवरसरुचिरा
(घ) पोषणस्य क्षमता =
पोषणक्षमता
(ङ) मञ्जुला भाषा =
मञ्जुलभाषा
७. पेटिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत—
यथा – मुनिवर-विकसित-कविवर-विलसित- ................ सुन्दरसुरभाषा।
मञ्जुलमञ्जूषा
(क) अयि मातः तव पोषणक्षमता ................ वचनातीता।
मम
(ख) वेदव्यास-वाल्मीकि-मुनीनां ................ कवीनाम्।
कालिदासबाणादि
(ग) पौराणिक-सामान्य-जनानां जीवनस्य ................।
आशा
(घ) श्रुतिसुखनिनदे ................ स्मृतिहितवरदे सरसविनोदे।
सकलप्रमोदे
(ङ) गति-मति-प्रेरक-काव्य-विशारदे, तव ................ एषा सुन्दरसुरभाषा।
संस्कृतिः
(च) नवरस-रुचिरालङ्कृतिधारा ................-वेदान्त-विचारा।
वेदविषय
(छ) वैद्य-व्योम-शास्त्रादि-विहारा ................ धरायाम्, सुन्दरसुरभाषा।
विजयते
८. अधोलिखितविकल्पेषु प्रसङ्गानुसारम् अर्थं चिनुत—
(क) “मञ्जुलमञ्जूषा” इत्यस्य अर्थः कः? (i) कठोरभाषा (ii) शोचनीया भाषा (iii) मनोहररूपेण संकलिता (iv) सामान्यभाषा
(iii) मनोहररूपेण संकलिता - अर्थात् मनोहरा पवित्रा ज्ञानस्य पेटिका।
(ख) सुन्दरसुरभाषा केषां जीवनस्य आशा उच्यते? (i) केवलं कवीनाम् (ii) बालकानाम् (iii) पौराणिक-सामान्यजनानाम् (iv) छात्राणाम्
(iii) पौराणिक-सामान्यजनानाम् - वस्तुतः वेदव्यासादि मुनीनां कालिदासादि कवीनां च सहितं पौराणिक-सामान्यजनानां जीवनस्य आशा।
(ग) सुन्दरसुरभाषा कुत्र विजयते? (i) आकाशे (ii) जलधौ (iii) धरायाम् (iv) पवने
(iii) धरायाम्
(घ) सुन्दरसुरभाषायां किं नास्ति? (i) शास्त्रज्ञानम् (ii) संस्कृतिः (iii) वेदान्तचिन्तनम् (iv) अशुद्धिः
(iv) अशुद्धिः - सुन्दरसुरभाषायां शास्त्रज्ञानं, संस्कृतिः, वेदान्तचिन्तनं च सर्वम् अस्ति, अशुद्धिः नास्ति।
(ङ) कविः सुन्दरसुरभाषां केन पदेन सम्बोधयति? (i) पितः (ii) मातः (iii) भ्रातः (iv) दातः
(ii) मातः - कविः अयि मातः इति सम्बोधयति।
परियोजनाकार्यम्
१. संस्कृतेन जीवनं कथं समृद्धं भवेत् इति अधिकृत्य ‘सुन्दरसुरभाषा धरायां विजयते’ इति संस्कृतनाटिकया छात्राः जागरूकाः करणीयाः।
छात्राः एकां लघुनाटिकां निर्मान्तु यस्यां संस्कृतभाषायाः महत्त्वं, तस्याः ज्ञान-विज्ञान-संस्कार-प्रदात्री शक्तिः, दैनिकजीवने उपयोगः च दृश्यते। पात्राणि मुनयः, कवयः, छात्राः, सामान्यजनाः भवेयुः ये दर्शयेयुः यत् संस्कृतपठनात् चरित्रं, बुद्धिः, संस्कृतिः च समृद्धा भवति।
२. सरलसंस्कृतगीतानां संग्रहं कुरुत कक्षायां च गायत। यथा – सुरससुबोधा विश्वमनोज्ञा, मनसा सततं स्मरणीयम्, मृदपि च चन्दनमस्मिन् देशे, इत्यादीनि।
छात्राः सरलानि संस्कृतगीतानि यथा सुरससुबोधा, मनसा सततं स्मरणीयम्, मृदपि च चन्दनम् इत्यादीनि सङ्गृह्य कण्ठस्थं कृत्वा कक्षायां सस्वरं गायेयुः। एतेन उच्चारणं शुद्धं भविष्यति संस्कृते रुचिः च वर्धिष्यते।
३. संस्कृतसाहित्ये प्रसिद्धानां कवीनां काव्यानां च संग्रहः करणीयः।
छात्राः वाल्मीके: रामायणम्, व्यासस्य महाभारतम्, कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम् मेघदूतम् च, बाणभट्टस्य कादम्बरी, भास-दण्डी-भवभूति-भारवि-माघादीनां कृतयः इत्यादीनां नामानि चित्रैः सह सङ्गृह्य एकं चार्टं निर्माय कक्षायां प्रदर्शयेयुः।