Class 6 › Sanskrit › दीपकम् आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः Class 6 Sanskrit · दीपकम् · Chapter 14
Practice all → Summary Questions & answers Practise this chapter → यह पाठ "आलस्य मनुष्य का सबसे बड़ा शत्रु है" — इस सुभाषित को एक प्रेरक कथा द्वारा प्रस्तुत करता है। संवाद-शैली में आरम्भ होकर माता पुत्र को बताती है कि जो परिश्रम करता है वही जीवन में सफलता पाता है; परिश्रम मनुष्य का मित्र है तथा आलस्य शत्रु के समान। फिर कथा आती है — एक विशाल गाँव में एक हृष्ट-पुष्ट तथा दृढ़कायी युवक भिक्षुक भिक्षाटन करता था। एक धनिक उससे पूछता है कि वह स्वस्थ होकर भी आलस्यवश भीख क्यों माँगता है। धनिक उसे समझाने के लिए एक-एक करके उसके शरीर के अंगों (पाद, हस्त आदि) को सहस्राधिक रूपयों में खरीदना चाहता है, किन्तु भिक्षुक प्रत्येक अंग देने से इनकार करता है। तब धनिक समझाता है कि "तेरे पास सहस्राधिक मूल्य की वस्तुएँ (शरीराङ्ग) पहले से हैं, फिर भी तू स्वयं को दुर्बल क्यों मानता है? इस मानव-जन्म की सफलता के लिए परिश्रम कर।" इससे प्रेरित होकर भिक्षुक भिक्षाटन त्यागकर परिश्रम से धनार्जन करने लगता है। पाठ का व्याकरण-बिन्दु द्वितीया-विभक्ति (कर्म कारक) है, जिसके अनेक शब्दरूप तथा वाक्य-अभ्यास दिए गए हैं।
1 माता बालक को बताती है कि अवकाश विद्यालय का है, स्वाध्याय का नहीं, इसलिए परिश्रम करना चाहिए। 2 माता समझाती है कि परिश्रम से ही सफलता मिलती है और आलस्य मनुष्य का शत्रु है। 3 एक गाँव में एक दृढ़काय युवक भिक्षाटन करता है और लोगों से दान माँगता है। 4 एक दिन एक धनिक आता है और भिक्षुक से पूछता है कि वह क्या चाहता है। 5 धनिक उसके पाँव और हाथ खरीदने की बात कहकर समझाता है कि उसके शरीर के अंग बहुत मूल्यवान हैं। 6 भिक्षुक भिक्षाटन छोड़ देता है और परिश्रम से धन कमाकर सम्मान के साथ जीवन बिताने लगता है। आ आलस्यम् सुस्ती; "मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः" — मनुष्य का सबसे बड़ा शत्रु।
उ उद्यमसमः बन्धुः उद्यम (परिश्रम) के समान कोई बन्धु नहीं; जिसे करके कोई दुःखी नहीं होता।
द द्वितीयाविभक्तिः कर्म कारक की विभक्ति — जैसे ग्रामम्, बालकम्, फलम्, नदीम्।
भ भिक्षाटनम् भीख के लिए घूमना; कथा के आरम्भ में युवक का कार्य।
द दृढकायः दृढ़ शरीर वाला; कथा का हृष्ट-पुष्ट भिक्षुक।
ध धनार्जनम् धन कमाना; परिश्रम से धन अर्जित करना।
भिक्षाटनम्
भीख माँगने के लिए घूमना
Q1 आलस्य को किसके समान कहा गया है? Answer Q2 उद्यम के समान कौन-सा बन्धु नहीं है? Answer Q3 कथा का भिक्षुक कैसा था? Answer Q4 धनिक भिक्षुक से क्या खरीदना चाहता है? Answer Q5 भिक्षुक अपने अंग क्यों नहीं देता? Answer Q6 धनिक भिक्षुक को क्या समझाता है? Answer Q7 कथा के अन्त में भिक्षुक क्या करता है? Answer Q8 द्वितीया-विभक्ति किस कारक की होती है? Answer Q9 "ग्राम" शब्द के द्वितीया तीनों वचन रूप क्या हैं? Answer Q10 "नदी" शब्द का द्वितीया एकवचन रूप क्या है? Answer Q1 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु — (क) भिक्षुकः किं करोति स्म ? Answer Q2 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु — (ख) कदाचित् तेन मार्गेण कः आगच्छति ? Answer Q3 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु — (ग) भिक्षुकः धनिकात् किम् इच्छति ? Answer Q4 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु — (घ) धनिकः भिक्षुकात् किं याचितवान् ? Answer Q5 १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु — (ङ) सौभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्तः ? Answer Q6 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु — यथा – ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत्। Answer Q7 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु — (क) भिक्षुकः उन्नतः दृढकायः च आसीत्। Answer Q8 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु — (ख) जनाः तस्मै दण्डं यच्छन्ति। Answer Q9 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु — (ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनम् इच्छति। Answer Q10 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु — (घ) भिक्षुकः धनिकाय पादौ ददाति। Answer Q11 २. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु — (ङ) भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यजति। Answer Q12 ३. अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु — यथा– चन्द्रशेखरः लेखं लिखति। Answer Q13 ३. अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु — (क) आपणिकः अङ्कनीं ददाति। Answer Q14 ३. अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु — (ख) मातामही कथां श्रावयति। Answer Q15 ३. अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु — (ग) सैनिकः मां रक्षति। Answer Q16 ३. अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु — (घ) कृष्णः कन्दुकं गृह्णाति। Answer Q17 ३. अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु — (ङ) छात्रः श्लोकं पठति। Answer Q18 ४. चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु — बालिकाः ............................ गच्छन्ति। Answer Q19 ४. चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु — पक्षिणः ............................ खादन्ति। Answer Q20 ४. चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु — शिक्षकः ............................ पाठयति। Answer Q21 ४. चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु — नर्तकी ............................ धरति। Answer Q22 ४. चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु — अहं ............................ स्वीकरोमि। Answer Q23 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — यथा– भक्तः (देव) नमति। Answer Q24 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति। Answer Q25 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति। Answer Q26 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति। Answer Q27 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति। Answer Q28 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति। Answer Q29 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (च) पितामही (रजनी) आह्वयति। Answer Q30 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि। Answer Q31 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति। Answer Q32 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति। Answer Q33 ५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु — (ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति। Answer Q34 ६. द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु — यथा– वयं सुभाषितं वदामः। Answer Q35 ६. द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु — (क) अरुणः दूरवाणीं नयति। Answer Q36 ६. द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु — (ख) पिता लेखनीम् आनयति। Answer Q37 ६. द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु — (ग) जननी पाकं पचति। Answer Q38 ६. द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु — (घ) मातामहः मां बोधयति। Answer Q39 ६. द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु — (ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति। Answer Q40 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (क) Answer Q41 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (ख) Answer Q42 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (ग) Answer Q43 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (घ) Answer Q44 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (ङ) Answer Q45 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (च) Answer Q46 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (छ) Answer Q47 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (ज) Answer Q48 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (झ) Answer Q49 ७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु — (ञ) Answer Q1 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — आसन्दः – ............... Answer Q2 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — पूजा – ............... Answer Q3 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — लेखनी – ............... Answer Q4 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — नगरम् – ............... Answer Q5 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — धनिकौ – ............... Answer Q6 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — कविते – ............... Answer Q7 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — जननी – ............... Answer Q8 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — पुष्पे – ............... Answer Q9 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — पादाः – ............... Answer Q10 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — नासिका – ............... Answer Q11 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — कर्तरी – ............... Answer Q12 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — पुष्पाणि – ............... Answer Q13 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — गोलदीपौ – ............... Answer Q14 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — पत्रिकाः – ............... Answer Q15 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — अङ्कन्यौ – ............... Answer Q16 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — पुस्तकानि – ............... Answer Q17 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — हस्तः – ............... Answer Q18 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — पेटिका – ............... Answer Q19 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — सम्मार्जन्यः – ............... Answer Q20 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — वनानि – ............... Answer Q21 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — अहम् – ............... Answer Q22 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — यूयम् – ............... Answer Q23 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — द्रोणी – ............... Answer Q24 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — त्वम् – ............... Answer Q25 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — युवाम् – ............... Answer Q26 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — आवाम् – ............... Answer Q27 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — भगिनी – ............... Answer Q28 २. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु अवगच्छन्तु च — सः – ............... Answer Q1 १. पाठे दर्शितानां चित्राणाम् अनुसारं द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु। Answer Q2 २. द्वितीयाविभक्तेः आधारेण स्वदिनचर्यायाः विषये दश वाक्यानि लिखन्तु। Answer Q3 ३. किं भवन्तः एवरेस्ट-पर्वतारोहिणीम् अणिमा-सिन्हां जानन्ति ? तस्याः विषये अन्वेषणं कृत्वा स्वभाषया दशवाक्यैः निबन्धं लिखन्तु। Answer
आलस्य को किसके समान कहा गया है?
A मनुष्य के शरीर में स्थित सबसे बड़े शत्रु B मित्र C बन्धु D गुरु
Flashcards & interactive practice 
5
