ProSyllabusLearn a little. Grow every day.Log in
YOUR STUDY SPACE · CBSE

रचना-प्रयोगः — Class 10 Sanskrit

व्याकरणवीथिः · Chapter 12

CBSE Class 10 community

View all
All available subjects
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
TrendingStart now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • Mathematics
  • Science
  • + 10 more
~7 pages per kitPage 1 free
Sanskrit · Shemushi 2 + Vyakaranavithi + Abhyaswaan Bhav
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • 9 पाठ
  • सन्धि-समास
  • प्रत्यय
Only 7 pagesPage 1 free
Social Science
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • History
  • Economics
  • + 2 more
~7 pages per kitPage 1 free
English
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • First Flight
  • Footprints without Feet
~7 pages per kitPage 1 free
Mathematics (Standard and Basic)
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • 70+ formulas and theorems
  • Board-paper chapter counts
  • 24 traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Science
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
TrendingStart now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • Equations and formulas
  • Book tables as charts
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Hindi A · Kshitij 2 + Kritika 2
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • 15 पाठ
  • व्याकरण
  • लेखन प्रारूप
Only 7 pagesPage 1 free
Computer Applications 2027
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • HTML & CSS examples
  • Protocol tables
  • Cyber ethics
Only 7 pagesPage 1 free
Hindi B · Sparsh 2 + Sanchayan 2
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • 17 पाठ
  • व्याकरण
  • लेखन प्रारूप
Only 7 pagesPage 1 free
Browse all Class 10 kits →

Chapter summary

रचना-प्रयोग में व्याकरण के व्यावहारिक उपयोग का अभ्यास कराया जाता है, ताकि विद्यार्थी शुद्ध संस्कृत में अपनी बात कह और लिख सके। इसमें संख्या-ज्ञान (एकम्, द्वे, त्रीणि… तथा प्रथमः, द्वितीयः जैसे क्रमवाचक), समय-लेखन (कति वादनम्? = कितने बजे हैं?; सपादः, सार्धः, पादोनः जैसे शब्दों से समय बताना), वाक्य-निर्माण, चित्र-वर्णन तथा हिंदी से संस्कृत और संस्कृत से हिंदी अनुवाद का अभ्यास सम्मिलित है। इस अध्याय में पूर्व में पढ़े गए सन्धि, समास, कारक, प्रत्यय आदि नियमों का व्यावहारिक प्रयोग होता है। दैनिक जीवन से जुड़े सरल वाक्यों और संवादों के माध्यम से संस्कृत भाषा का प्रयोग सिखाया जाता है। यह अध्याय व्याकरण के ज्ञान को क्रियात्मक रूप देकर भाषा-कौशल विकसित करता है और परीक्षा के अनुवाद तथा रचना-खंड के लिए उपयोगी है।
संख्या और क्रमवाचकसमय-लेखनवाक्य-निर्माणअनुवादव्याकरण का व्यावहारिक प्रयोग

Key ideas & terms

रचना-प्रयोगः
व्याकरण का व्यावहारिक, क्रियात्मक प्रयोग।
सङ्ख्या
संख्यावाचक शब्द — एकम्, द्वे, त्रीणि आदि।
क्रमवाचक
प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः आदि।
समय-लेखनम्
संस्कृत में समय बताना — कति वादनम्?
अनुवादः
हिंदी↔संस्कृत भाषांतरण।
वाक्य-निर्माणम्
शुद्ध संस्कृत वाक्य बनाना।

Extra questions & answers

‘रचना-प्रयोग’ अध्याय का मुख्य उद्देश्य क्या है?

व्याकरण के नियमों का व्यावहारिक प्रयोग सिखाकर शुद्ध संस्कृत कहने और लिखने का कौशल विकसित करना।

संस्कृत में 1 से 3 तक की संख्याएँ कैसे कही जाती हैं?

एकम् (1), द्वे (2), त्रीणि (3) — ये संख्या लिंग और वचन के अनुसार भी बदलती हैं।

क्रमवाचक संख्याएँ क्या होती हैं? उदाहरण दीजिए।

क्रम बताने वाली संख्याएँ — प्रथमः (पहला), द्वितीयः (दूसरा), तृतीयः (तीसरा)।

संस्कृत में ‘कितने बजे हैं?’ कैसे पूछते हैं?

‘कति वादनम्?’ कहकर समय पूछा जाता है।

समय बताने वाले कुछ शब्द लिखिए।

सपादः (सवा), सार्धः (साढ़े), पादोनः (पौने) — इन शब्दों से समय बताया जाता है।

इस अध्याय में किन पूर्व-पढ़े नियमों का प्रयोग होता है?

सन्धि, समास, कारक, प्रत्यय आदि व्याकरण-नियमों का व्यावहारिक प्रयोग।

अनुवाद से क्या तात्पर्य है?

एक भाषा के वाक्यों को दूसरी भाषा में बदलना, जैसे हिंदी से संस्कृत और संस्कृत से हिंदी।

रचना-प्रयोग परीक्षा में किस प्रकार उपयोगी है?

यह अनुवाद, वाक्य-निर्माण, चित्र-वर्णन और रचना-खंड के प्रश्नों के लिए सीधे उपयोगी है।

चित्र-वर्णन से क्या अभ्यास होता है?

किसी चित्र को देखकर संस्कृत में सरल वाक्य बनाकर उसका वर्णन करना।

यह अध्याय भाषा-कौशल कैसे विकसित करता है?

दैनिक जीवन से जुड़े वाक्यों और संवादों के अभ्यास से संस्कृत के व्यावहारिक प्रयोग का कौशल बढ़ता है।

उपरिलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत—

I. एकपदेन उत्तरत— i) शिशुः उपहासे कृते किं करोति?

क्रोधम्।

I. एकपदेन उत्तरत— ii) मनसः कति अवस्थाः सन्ति?

तिस्रः।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— i) के के उत्साहशीलाः भवन्ति?

शिशवः, युवानः तथा अनेके वृद्धाः अपि उत्साहशीलाः भवन्ति।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— i) 'अनेके वृद्धाः' अत्र विशेषणपदम् किम्?

अनेके।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— ii) 'ज्ञातमेव' इति अर्थे किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

विदितमेव।

उपरिलिखितम् अनुच्छेदम् पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत—

I. एकपदेन उत्तरत— i) संन्यासी कुत्र वसति स्म?

आश्रमे।

I. एकपदेन उत्तरत— ii) अपरा नौका कस्याः घट्टनेन नद्यां निमग्ना अभवत्?

शिलायाः।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— i) संन्यासी नौकादुर्घटनायाः किं कारणं कथितवान्?

संन्यासी अकथयत् यत् तस्यां नौकायां कश्चित् दुष्टः आसीत्, अतः सर्वे जनाः मरणं प्राप्तवन्तः।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— i) 'सज्जनः' इति पदस्य विपरीतार्थकपदम् अनुच्छेदात् चित्वा लिखत।

दुष्टः।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— ii) 'आरूढवान्' इति क्रियायाः कर्तृपदम् अनुच्छेदात् चित्वा लिखत।

संन्यासी।

उपरिलिखितम् अनुच्छेदम् पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत—

I. एकपदेन उत्तरत— i) किं समीचीनं किं वा असमीचीनम् इति विषये कदा आलोचनीयम्?

शयनकाले।

I. एकपदेन उत्तरत— ii) यदि अपचारः द्रोहः वा निष्पन्नः तदा कः अवश्यम् आलोचनीयः?

परिमार्जनोपायः।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— i) कः दृढसङ्कल्पः करणीयः?

श्वः प्रभृति एतादृशं प्रमादं न करिष्यामि इति दृढसङ्कल्पः करणीयः।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— i) अनुच्छेदे के पदे परस्परं विपरीतार्थे प्रयुक्ते?

समीचीनम् तथा असमीचीनम्।

उपरिलिखितम् अनुच्छेदम् पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत—

I. एकपदेन उत्तरत— i) जीवने कस्य महत्त्वम् अनुभूयते?

आत्मानुशीलनस्य।

I. एकपदेन उत्तरत— ii) कृतदोषः जनः केन महान् भवितुं शक्नोति?

सत्कर्मसम्पादनेन।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— i) अनुतापानलेन किं किं भवति?

अनुतापानलेन पापानि भस्मीभवन्ति, ग्लानिः नश्यति, चित्तं निर्मलं प्रसन्नं च भवति तथा सद्विचारः समुदेति।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— i) 'एवम्' इति अर्थे किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

इत्थम्।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— ii) 'अनुभूयते' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

महत्त्वम्।

उपरिलिखितम् अनुच्छेदम् पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत—

I. एकपदेन उत्तरं लिखत— i) चिकित्सकेन किम् उक्तमासीत्?

चिकित्साक्रमम्।

I. एकपदेन उत्तरं लिखत— ii) शृगालः शीघ्रमेव कस्य समीपे प्राप्तः?

सिंहस्य।

I. एकपदेन उत्तरं लिखत— iii) उष्ट्रेण कस्याः दुष्फलं प्राप्तम्?

स्वपिशुनतायाः।

I. एकपदेन उत्तरं लिखत— iv) अनेके पशवः कुत्र वसन्ति स्म?

अरण्ये।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— i) क्रोधितेन सिंहेन किं पृष्टम्?

क्रोधितेन सिंहेन शृगालस्य विलम्बेन आगमनकारणं पृष्टम्।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— ii) चिकित्सकेन कीदृशं चिकित्साक्रमम् उक्तम्?

चिकित्सकेन उष्ट्रस्य रक्तपानेन एव रोगस्य शान्तिः भविष्यति इति चिकित्साक्रमम् उक्तम्।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— iii) कं विहाय सर्वे सिंहं द्रष्टुमागच्छन्?

एकं शृगालं विहाय सर्वे पशवः सिंहं द्रष्टुमागच्छन्।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— iv) सिंहः उष्ट्रमाहूय किं कृतवान्?

सिंहः उष्ट्रमाहूय तं मारयित्वा तस्य रक्तं पीतवान्।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— i) 'प्रसन्नः सिंहः' इति अत्र विशेष्यपदं किम्?

सिंहः।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— ii) 'त्यक्त्वा' इत्यर्थे किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

विहाय।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— iii) अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।

पिशुनतायाः दुष्फलम्।

उपरिलिखितम् अनुच्छेदम् पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत—

I. एकपदेन उत्तरं लिखत— i) अमर्त्यसेनस्य मातामहस्य नाम किम् आसीत्?

क्षितीशमोहनसेनः।

I. एकपदेन उत्तरं लिखत— ii) कुत्र वसन् अमर्त्यसेनः संस्कृताभ्यासं कृतवान् आसीत्?

शान्तिनिकेतने।

I. एकपदेन उत्तरं लिखत— iii) अमर्त्यसेनस्य नाम केन चितम्?

रवीन्द्रनाथवर्येण।

I. एकपदेन उत्तरं लिखत— iv) किं भवितुम् अमर्त्यसेनस्य तीव्रः अभिलाषः आसीत्?

संस्कृतविद्वान्।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत— i) अमर्त्यसेनस्य नामविषये निर्दिशन् रवीन्द्रनाथवर्यः किमुक्तवान्?

रवीन्द्रनाथवर्यः उक्तवान् यत् 'अमर्त्यसेनः' इत्येषः शब्दः संस्कृतमूलः अस्ति, अतः एतस्य उच्चारणं स्पष्टं स्यात्, येन अर्थपरिवर्तनं न भवेत्।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— i) 'अस्य नाम' इत्यत्र 'अस्य' इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?

अमर्त्यसेनाय।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— ii) 'स्यात्' इत्यर्थे किं क्रियापदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

भवेत्।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— iii) अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।

अमर्त्यसेनस्य संस्कृतप्रेम।

उपरिलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत—

I. एकपदेन उत्तरत— i) देवराजः कुत्र आगतवान्?

भूलोकम्।

I. एकपदेन उत्तरत— ii) कस्य स्थितिः शोचनीया आसीत्?

देवेन्द्रस्य।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— i) विक्रेता तत्र केषां देवानां विग्रहान् स्थापितवान्?

विक्रेता तत्र विष्णोः, शिवस्य, लक्ष्म्याः, सरस्वत्याः, गणेशस्य, देवेन्द्रस्य च विग्रहान् स्थापितवान्।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— ii) देवेन्द्रविग्रहं कस्मै निःशुल्कं दीयते?

यः कोऽपि कमपि विग्रहं क्रीणाति तस्मै देवेन्द्रविग्रहं निःशुल्कं दीयते।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— i) 'स्थितिः शोचनीया' अत्र विशेष्यपदं किम्?

स्थितिः।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— ii) 'अपश्यत्' इत्यर्थे किं क्रियापदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

दृष्टवान्।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— iii) अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।

देवेन्द्रस्य शोचनीया स्थितिः।

उपरिलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत—

I. एकपदेन उत्तरत— i) संस्कृतपरिवारः कुत्र अस्ति?

यमुनानगरमण्डले।

I. एकपदेन उत्तरत— ii) प्राध्यापकः कस्मै शतं रूप्यकाणि दत्तवान्?

अभिमन्यवे।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— i) प्राध्यापकः अभिमन्यवे शतं रूप्यकाणि किमर्थं दत्तवान्?

प्राध्यापकः अभिमन्योः संस्कृतसम्भाषणप्रतिभां दृष्ट्वा तस्मै शतं रूप्यकाणि दत्तवान्।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— ii) युवकः कथं गीतायाः श्लोकान् अस्मरत्?

युवकः प्रतिदिनं गीतायाः श्लोकान् पठित्वा-पठित्वा सर्वान् श्लोकान् अस्मरत्।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— i) 'अयच्छत्' इत्यर्थे किं क्रियापदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

दत्तवान्।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— ii) 'कृतवान्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् चित्वा लिखत।

अभिमन्युः।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— iii) अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।

अभिमन्योः संस्कृताभिरुचिः।

उपरिलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत—

I. एकपदेन उत्तरत— i) के महात्म-सुकरातस्य गृहम् आगच्छन्?

जिज्ञासवः।

I. एकपदेन उत्तरत— ii) सुकरातस्य पत्नी आगन्तुकेषु किं पातयन्ती प्रतिनिवृत्ता?

पयः।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— i) सुकरातस्य पत्नी किं चिकीर्षति स्म?

सुकरातस्य पत्नी गृहे अपेक्षितानां वस्तूनाम् अभावचर्चां चिकीर्षति स्म।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत— ii) सुकरातस्य मते प्रकृत्यां कः विपर्यासः परिलक्षितः?

सुकरातस्य मते सामान्यतः ये मेघाः गर्जन्ति ते न वर्षन्ति, किन्तु तस्मिन् दिने मेघाः गर्जन्ति वर्षन्ति च इति प्रकृत्यां विपर्यासः परिलक्षितः।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— i) 'कोपविहितचेतना सा' इति पदे अनुच्छेदे कस्यै प्रयुक्ते?

सुकरातस्य पत्न्यै।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— ii) 'अनेके' इत्यर्थे किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

बहवः।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत— iii) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।

सुकरातस्य सहनशीलता।