ProSyllabusLearn a little. Grow every day.Log in
YOUR STUDY SPACE · CBSE

शब्दरूप-सामान्य-परिचयः — Class 10 Sanskrit

व्याकरणवीथिः · Chapter 4

CBSE Class 10 community

View all
All available subjects
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
TrendingStart now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • Mathematics
  • Science
  • + 10 more
~7 pages per kitPage 1 free
Sanskrit · Shemushi 2 + Vyakaranavithi + Abhyaswaan Bhav
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • 9 पाठ
  • सन्धि-समास
  • प्रत्यय
Only 7 pagesPage 1 free
Social Science
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • History
  • Economics
  • + 2 more
~7 pages per kitPage 1 free
English
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • First Flight
  • Footprints without Feet
~7 pages per kitPage 1 free
Mathematics (Standard and Basic)
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • 70+ formulas and theorems
  • Board-paper chapter counts
  • 24 traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Science
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
TrendingStart now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • Equations and formulas
  • Book tables as charts
  • Traps corrected
Only 7 pagesPage 1 free
Hindi A · Kshitij 2 + Kritika 2
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • 15 पाठ
  • व्याकरण
  • लेखन प्रारूप
Only 7 pagesPage 1 free
Computer Applications 2027
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • HTML & CSS examples
  • Protocol tables
  • Cyber ethics
Only 7 pagesPage 1 free
Hindi B · Sparsh 2 + Sanchayan 2
~50days leftPre-boards · school dates varyDec 2026 · school-specific · tentative
Start now for December pre-boards. Reuse it for boards.
  • 17 पाठ
  • व्याकरण
  • लेखन प्रारूप
Only 7 pagesPage 1 free
Browse all Class 10 kits →

Chapter summary

संस्कृत में संज्ञा, सर्वनाम और विशेषण शब्दों के विभिन्न रूप विभक्ति और वचन के अनुसार बनते हैं; इन्हीं रूपों को ‘शब्दरूप’ कहते हैं। संस्कृत में सात विभक्तियाँ (प्रथमा से सप्तमी) तथा सम्बोधन होते हैं, और तीन वचन — एकवचन, द्विवचन और बहुवचन। इस प्रकार प्रत्येक शब्द के अनेक रूप बनते हैं। शब्दों को उनके अंतिम वर्ण और लिंग के आधार पर वर्गीकृत किया जाता है — जैसे अकारान्त पुल्लिंग ‘बालक’ (बालकः, बालकौ, बालकाः…), आकारान्त स्त्रीलिंग ‘लता’ (लता, लते, लताः…), अकारान्त नपुंसकलिंग ‘फल’ (फलम्, फले, फलानि…), इकारान्त ‘मुनि’, ईकारान्त ‘नदी’ आदि। सर्वनाम जैसे ‘तद्’, ‘किम्’, ‘अस्मद्’, ‘युष्मद्’ के रूप भी इसी प्रकार चलते हैं। शब्दरूपों का अभ्यास वाक्य-निर्माण और अनुवाद के लिए अत्यंत आवश्यक है।
विभक्ति और वचनअकारान्त शब्द (बालक, फल)स्त्रीलिंग शब्द (लता, नदी)सर्वनाम रूपशब्दों का वर्गीकरण

Key ideas & terms

शब्दरूपम्
विभक्ति और वचन के अनुसार बने शब्द के रूप।
विभक्तिः
सात कारक-सूचक रूप — प्रथमा से सप्तमी तक।
वचनम्
एकवचन, द्विवचन और बहुवचन।
अकारान्त शब्दः
अकार में अन्त होने वाला शब्द, जैसे बालक, फल।
स्त्रीलिंग-शब्दः
स्त्रीलिंगी शब्द, जैसे लता, नदी।
सर्वनाम-रूपम्
तद्, किम्, अस्मद्, युष्मद् आदि के रूप।

Extra questions & answers

शब्दरूप किसे कहते हैं?

विभक्ति और वचन के अनुसार किसी संज्ञा/सर्वनाम/विशेषण के बने रूपों को शब्दरूप कहते हैं।

संस्कृत में कितनी विभक्तियाँ होती हैं?

सात विभक्तियाँ — प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी — तथा सम्बोधन।

संस्कृत में कितने वचन होते हैं?

तीन वचन — एकवचन, द्विवचन और बहुवचन।

‘बालक’ शब्द के प्रथमा विभक्ति के तीनों रूप लिखिए।

बालकः (एकवचन), बालकौ (द्विवचन), बालकाः (बहुवचन)।

‘लता’ शब्द किस लिंग और अन्त का है?

‘लता’ आकारान्त स्त्रीलिंग शब्द है (लता, लते, लताः…)।

‘फल’ शब्द के प्रथमा के तीनों रूप लिखिए।

फलम्, फले, फलानि।

‘नदी’ शब्द किस प्रकार का है?

‘नदी’ ईकारान्त स्त्रीलिंग शब्द है।

कुछ प्रमुख सर्वनाम शब्द कौन-से हैं?

तद् (वह), किम् (क्या/कौन), अस्मद् (मैं/हम), युष्मद् (तुम), एतद् (यह) आदि।

शब्द किस आधार पर वर्गीकृत होते हैं?

अपने अंतिम वर्ण (अकारान्त, इकारान्त आदि) और लिंग (पुं/स्त्री/नपुंसक) के आधार पर।

शब्दरूपों का अभ्यास क्यों आवश्यक है?

क्योंकि शुद्ध वाक्य-निर्माण और अनुवाद के लिए सही विभक्ति-रूपों का ज्ञान आवश्यक है।

अभ्यासकार्यम्

प्र. 1. कोष्ठके प्रदत्तपदानां समुचितविभक्तिप्रयोगेण वाक्यानि पूरयत— i) .................... जलं पवित्रं वर्तते। (गङ्गा, षष्ठी, एकवचन)

गङ्गायाः जलं पवित्रं वर्तते।

प्र. 1. ii) .................... इदं कार्यं कृतम्। (बालिका, तृतीया, बहुवचन)

बालिकाभिः इदं कार्यं कृतम्।

प्र. 1. iii) .................... प्रातः भानुः उदेति। (गगन, सप्तमी, एकवचन)

गगने प्रातः भानुः उदेति।

प्र. 1. iv) .................... दुग्धं मधुरं भवति। (धेनु, षष्ठी, एकवचन)

धेनोः दुग्धं मधुरं भवति।

प्र. 1. v) .................... नौकया तरति। (नदी, द्वितीया, एकवचन)

नदीं नौकया तरति।

प्र. 1. vi) .................... वचांसि सम्माननीयानि। (विद्वस्, षष्ठी, बहुवचन)

विदुषां वचांसि सम्माननीयानि।

प्र. 1. vii) सः ............ उपगम्य किं करोति? (भवत्, पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन)

सः भवन्तम् उपगम्य किं करोति?

प्र. 1. viii) .................... बालकेन पुष्पं त्रोटितम्। (गच्छत्, तृतीया, एकवचन)

गच्छता बालकेन पुष्पं त्रोटितम्।

प्र. 1. ix) .................... बालकेभ्यः आचार्यः पुस्तकानि आनयत्। (एतत्, पुल्लिङ्ग, चतुर्थी, बहुवचन)

एतेभ्यः बालकेभ्यः आचार्यः पुस्तकानि आनयत्।

प्र. 1. x) .................... बालिकाः उद्याने क्रीडन्ति। (तत्, स्त्री, प्रथमा, बहुवचन)

ताः बालिकाः उद्याने क्रीडन्ति।

प्र. 2. कोष्ठके प्रदत्तपदेभ्यः समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि पूरयत— i) .................... उत्तमकार्याणि कुर्मः। (वयम्/यूयम्/ते)

वयम् उत्तमकार्याणि कुर्मः।

प्र. 2. ii) .................... प्रकाशः ग्रीष्मकाले प्रचण्डः। (भानुना/भानोः/भानुम्)

भानोः प्रकाशः ग्रीष्मकाले प्रचण्डः।

प्र. 2. iii) .................... शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्यः रोचते। (चन्द्रमसे/चन्द्रमसा/चन्द्रमसः)

चन्द्रमसः शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्यः रोचते।

प्र. 2. iv) .................... बहवः गुणाः सन्ति। (मधु/मधुने/मधूनि)

मधुने बहवः गुणाः सन्ति।

प्र. 2. v) .................... तपसः फलं लभन्ते। (मुनिः/मुनी/मुनयः)

मुनयः तपसः फलं लभन्ते।

प्र. 2. vi) उत्तमबालकाः .................... सेवन्ते। (मातरम्/मात्रे/मातरि)

उत्तमबालकाः मातरं सेवन्ते।

प्र. 2. vii) .................... कार्ये कः क्षमः? (अस्मात्/अस्य/अस्मिन्)

अस्मिन् कार्ये कः क्षमः?

प्र. 2. viii) विद्या .................... शोभते, नहि धनम्। (राज्ञः/राजसु/राज्ञाम्)

विद्या राज्ञः शोभते, नहि धनम्।

प्र. 2. ix) .................... बालकान् अत्र आह्वय। (सर्वेषाम्/सर्वैः/सर्वान्)

सर्वान् बालकान् अत्र आह्वय।

प्र. 2. x) .................... सन्मार्गं प्रदर्शयन्ति। (साधुः/साधू/साधवः)

साधवः सन्मार्गं प्रदर्शयन्ति।