Complete Summary & Questions Answers – फूल और काँटा | Class 7 Hindi Chapter 3

Class 7 Hindi Chapter 3 “फूल और काँटा” — सरल सार, विश्लेषण, शब्दार्थ, प्रश्न-उत्तर, व्याकरण और अभ्यास प्रश्न।

Updated: 6 months ago

Categories: NCERT, Class 7, Hindi, Chapter 3, Poorvi, Prose, Summary, Questions & Answers, Explanation, Notes, Literature
Tags: फूल और काँटा, Class 7 Hindi, Chapter 3 Summary, प्रश्न उत्तर, NCERT Solutions, Hindi Notes, Poorvi Hindi, Class 7 Chapter 3
Post Thumbnail
फूल और काँटा — Class 7 Hindi | सार, प्रश्नोत्तर, और Quiz

फूल और काँटा

Class 7 Hindi — Chapter 3 • कवि: अयोध्या सिंह उपाध्याय ‘हरिऔध’

कई बार एक ही पौधे पर फूल और काँटा दोनों मिलते हैं — पर उनका स्वभाव अलग-अलग होता है।

सार

यह कविता बताती है कि एक ही पौधे पर फूल और काँटे दोनों पैदा होते हैं। बाहरी स्थिति—चाँदनी, हवा और बरसात—सबके लिए एक समान होती है, फिर भी फूल और काँटे का स्वभाव अलग-अलग होता है। फूल सौंदर्य, कोमलता और प्रसन्नता देते हैं; काँटे चोट पहुंचा सकते हैं और सुरक्षा या सख्ती का प्रतीक बनते हैं। कवि कहता है कि लोगों के बर्ताव (गुण, स्वभाव) से ही असली महानता और पहचान ज्ञात होती है — कुल-नाम नहीं।

मुख्य विचार

  • वहता/परिस्थिति समान होने पर भी स्वाभाव अलग हो सकते हैं।
  • फूल → सौंदर्य, दया, जीवों को आनंद देना।
  • काँटा → कष्ट, सुरक्षा या कठिनाई का प्रतीक।
  • बड़प्पन का मूल्य व्यक्ति के गुण-कार्य से तय होता है, कुल-नाम से नहीं।

पंक्तिविश्लेषण (मुख बिंदु)

  • दोहराव और लय: पंक्तियों में सरल भाषा और मधुर लय है — बच्चों के लिए उपयुक्त शैली।
  • रूपक (Symbolism): फूल और काँटा रूपक हैं — लोगों के गुणों और पात्रता के लिए।
  • विरोधाभास (Contrast): एक ही पौधे पर उपस्थिति के बावजूद उनका प्रभाव भिन्न है — यही कविता का केंद्र है।
  • भाषाई विशेषताएँ: संधि-रहित बोलचाल जैसे 'प्यार-डूबी' और मिलती-जलती ध्वनियाँ लय बनाती हैं।

महत्वपूर्ण पंक्तियाँ और अर्थ

“पर सदा ही यह दिखाता हमें, ढंग उनके एक से होते नहीं।” → यही कविता की मुख्य सीख: बाहरी चीजें समान हो सकती हैं, पर स्वभाव अलग।

चुनिन्दा शब्दार्थ

शब्दअर्थ
तितलियाँbutterflies — कोमल-पंख वाले रंगीन कीड़े
भौंरbumblebee/honey-bee — मधु लेने वाला कीट
काँटाthorn — पौधे का तीखा हिस्सा
कलीbud — फूल बनने से पहले की अवस्था
बड़प्पनgreatness — गुणों या कर्मों से मिली महानता

पाठ्य-प्रश्न (संक्षेप उत्तर)

1. कवि फूल और काँटे को किस रूप में दिखाते हैं?
— रूपक के रूप में, जो इंसान के अलग-अलग स्वभाव और गुणों को दर्शाते हैं।

2. क्या कविता कहती है कि 'कुल' ज़रूरी है?
— नहीं; कविता का संदेश है कि बड़प्पन गुणों और कर्मों से आता है, कुल-नाम से नहीं।

3. फूल और काँटे के बीच मुख्य अंतर क्या है?
— फूल सौंदर्य व कोमलता देता है; काँटा चोट और सुरक्षा का प्रतीक है।

लंबा-उत्तर (नोट)

छात्र यह लिख सकते हैं कि कवि ने रोज़-मर्रा के उदाहरण से यह समझाया है कि बाहरी समानता (दिन-रात, मौसम) पर भी आचरण और स्वभाव से ही किसी की असली पहचान बनती है।

कक्षा-गतिविधियाँ (सुझाव)

  • चित्र बनाइए: एक पौधा जिसमें फूल और काँटे दोनों हों — उनके भाव और उपयोग लिखें।
  • डिबेट: “जीवन में फूल और काँटे दोनों आवश्यक हैं” — पक्ष/विपक्ष।
  • रोल-प्ले: फूल और काँटे की वार्ता लिखकर निभाएँ—यह समझाने के लिए कि दोनों का अपना-अपना स्थान है।
  • शब्द-मंथन: 'बड़प्पन' से जुड़े 10 शब्द चुने और कक्षा में साझा करें।

इंटरैक्टिव क्विज — स्वयं जाँचें

Quick Revision

कुल सार: एक-सी परिस्थिति में भी स्वभाव अलग-अलग होते हैं। फूल देह-सौंदर्य व कोमलता का प्रतीक; काँटा कठिनाई/सुरक्षा/चोट का। सच्ची महानता व्यक्ति के गुणों और कर्मों से मापी जाती है।

Practice Quiz

Test your CBSE Class 7 Annual Assessment prep

🎁New here? Your first purchase is just ₹1 — 120 coins with code RAMANUJAN_1

Quizzes

10 questions · ~10 minutes · instant rank & AI diagnosis

3 attempts on CBSE Class 7 Annual Assessment quizzes
HIMAKSHI GUPTA . scored 2/10 on Integers and Rational Numbers Naavya Agarwal scored 0/10 on Integers and Rational Numbers Anshika Yadav scored 0/10 on Integers and Rational Numbers HIMAKSHI GUPTA . scored 2/10 on Integers and Rational Numbers Naavya Agarwal scored 0/10 on Integers and Rational Numbers Anshika Yadav scored 0/10 on Integers and Rational Numbers
#1

Integers and Rational Numbers Fundamentals | CBSE Class 7 Annual Assessment

10 Qs · ~10 min
#2

Class 7 Social Science — Banks and the Magic of Finance (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#3

Class 7 Social Science — Infrastructure: Engine of India's Development (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#4

Class 7 Social Science — The State, the Government, and You (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#5

Class 7 Social Science — India, a Home to Many (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#6

Class 7 Social Science — Turning Tides: 11th and 12th Centuries (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#7

Class 7 Social Science — Empires and Kingdoms: 6th to 10th Centuries (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#8

Class 7 Social Science — India and Her Neighbours (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#9

Class 7 Social Science — The Story of Indian Farming (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#10

Class 7 Social Science — Understanding Markets (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#11

Class 7 Social Science — From Barter to Money (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#12

Class 7 Social Science — The Constitution of India — An Introduction (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#13

Class 7 Social Science — From the Rulers to the Ruled: Types of Governments (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#14

Class 7 Social Science — How the Land Becomes Sacred (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#15

Class 7 Social Science — The Gupta Era: An Age of Tireless Creativity (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#16

Class 7 Social Science — The Age of Reorganisation (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#17

Class 7 Social Science — The Rise of Empires (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#18

Class 7 Social Science — New Beginnings: Cities and States (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#19

Class 7 Social Science — Climates of India (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#20

Class 7 Social Science — Understanding the Weather (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#21

Class 7 Social Science — Geographical Diversity of India (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#22

Class 7 Sanskrit — परिशिष्टम् २ — धातुरूपाणि एवं सन्धि-परिचयः (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#23

Class 7 Sanskrit — परिशिष्टम् १ — शब्दरूपाणि (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#24

Class 7 Sanskrit — वर्णमात्रा-परिचयः (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#25

Class 7 Sanskrit — वीराङ्गना पन्नाधाया (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#26

Class 7 Sanskrit — द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#27

Class 7 Sanskrit — दशमः कः? (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#28

Class 7 Sanskrit — अन्नाद् भवन्ति भूतानि (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#29

Class 7 Sanskrit — हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#30

Class 7 Sanskrit — ईशावास्यम् इदं सर्वम् (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#31

Class 7 Sanskrit — क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#32

Class 7 Sanskrit — सेवा हि परमो धर्मः (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#33

Class 7 Sanskrit — न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#34

Class 7 Sanskrit — मित्राय नमः (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#35

Class 7 Sanskrit — नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#36

Class 7 Sanskrit — वन्दे भारतमातरम् (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#37

Class 7 Hindi — मीरा के पद (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#38

Class 7 Hindi — चिड़िया (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#39

Class 7 Hindi — बिरजू महाराज से साक्षात्कार (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#40

Class 7 Hindi — वर्षा-बहार (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#41

Class 7 Hindi — गिरिधर कविराय की कुंडलियाँ (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#42

Class 7 Hindi — नहीं होना बीमार (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#43

Class 7 Hindi — पानी रे पानी (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#44

Class 7 Hindi — फूल और काँटा (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#45

Class 7 Hindi — तीन बुद्धिमान (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#46

Class 7 Hindi — माँ, कह एक कहानी (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#47

Class 7 English — Bravehearts (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#48

Class 7 English — Travel and Adventure (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#49

Class 7 English — Dreams and Discoveries (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#50

Class 7 English — Wit and Humour (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#51

Class 7 English — Learning Together (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#52

Class 7 Maths — Finding the Unknown (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#53

Class 7 Maths — Constructions and Tilings (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#54

Class 7 Maths — Connecting the Dots… (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#55

Class 7 Maths — Another Peek Beyond the Point (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#56

Class 7 Maths — Finding Common Ground (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#57

Class 7 Maths — Operations with Integers (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#58

Class 7 Maths — Geometric Twins (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#59

Class 7 Maths — Working with Fractions (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#60

Class 7 Maths — A Tale of Three Intersecting Lines (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#61

Class 7 Maths — Number Play (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#62

Class 7 Maths — Parallel and Intersecting Lines (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#63

Class 7 Maths — Expressions Using Letter-Numbers (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#64

Class 7 Maths — A Peek Beyond the Point (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#65

Class 7 Maths — Arithmetic Expressions (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#66

Class 7 Maths — Large Numbers Around Us (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#67

Class 7 Science — Earth, Moon, and the Sun (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#68

Class 7 Science — Light: Shadows and Reflections (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#69

Class 7 Science — Life Processes in Plants (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#70

Class 7 Science — Life Processes in Animals (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#71

Class 7 Science — Measurement of Time and Motion (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#72

Class 7 Science — Heat Transfer in Nature (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#73

Class 7 Science — Adolescence: A Stage of Growth and Change (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#74

Class 7 Science — Changes Around Us: Physical and Chemical (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#75

Class 7 Science — The World of Metals and Non-metals (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#76

Class 7 Science — Electricity: Circuits and their Components (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#77

Class 7 Science — Exploring Substances: Acidic, Basic, and Neutral (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#78

Class 7 Science — The Ever-Evolving World of Science (Practice Quiz)

10 Qs · ~10 min
#79

Simple Equations and Applications Practice Quiz | CBSE Class 7 Annual Assessment

10 Qs · ~10 min
#80

Visualising Solid Shapes Advanced Challenge | CBSE Class 7 Annual Assessment

10 Qs · ~10 min
#81

Tracing Changes Through Time Fundamentals | CBSE Class 7 Annual Assessment

10 Qs · ~10 min
#82

Nutrition in Plants Fundamentals | CBSE Class 7 Annual Assessment

10 Qs · ~10 min

Group Discussions

No forum posts available.

Easily Share with Your Tribe